Inter 1st Year

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Sanskrit Study Material पद्यभागः 3rd Poem नीतिश्लोकाः Questions and Answers Summary.

Inter 1st Year Sanskrit नीतिश्लोकाः Questions and Answers

लघुसमाधान प्रश्नाः

प्रश्न 1.
केषां वाचम् अर्थः अनुधावति ?
जवाब:
ऋषीणां वाचं अर्थः अनुधावति ।

प्रश्न 2.
लोकोत्तराणां चेतांसि कीदृशानि ?
जवाब:
लोकोत्तराणां चेतांसि कः विज्ञातुं अर्हति ।

प्रश्न 3.
कथं धर्मम् आचरेत् ?
जवाब:
अजरामरवत् धर्मम् आचरेत् ।

प्रश्न 4.
केन विना दैवं न सिद्ध्यति ?
जवाब:
पुरुषाकारेंण विना दैवं न सिद्ध्यति ।

प्रश्न 5.
कीदृशं वस्तु तथैव तिष्ठति ?
जवाब:
हुतं च दत्तं च वस्तुः तथैव तिष्ठति ।

एकपद समाधान प्रश्ना:

प्रश्न 1.
महासपैः आवेष्टितमपि किं न विषायते ?
जवाब:
महासर्पैः आवेष्ठितमपि चन्दनं न विषायते ।

प्रश्न 2.
पुष्पमालानुषङ्गेण किं शिरसि धार्यते ?
जवाब:
पुष्पमालानुषड्गेण सूत्रं शिरसि धार्यते ।

प्रश्न 3.
सुबद्धमूलाः के निपतन्ति ?
जवाब:
सुबद्ध मूलाः पादपाः निपतन्ति ।

विशेषतो ज्ञेयाः

कठिनशब्दार्था

1. परदारेषु = परभार्यासु
2. विकृतिम् = रूपान्तरम्, परिवर्तनम्
3. अनृतम् = असत्यम्
4. अपमानम् = पराभवः
5. पादपाः = वृक्षाः
6. शिक्षा = विद्या

सन्धयः

1. न + अस्ति = नास्ति – सवर्णदीर्घसन्धिः ।
2. हि + एकेन = येकेन – यणादेशसन्धिः ।
3. गातिः + भवेत् = गतिर्भवेत् – विसर्गसन्धिः ।
4. एक + एकम् = एकैकम् – वृद्धिसन्धिः ।
5. अपि + अनर्थाय = अप्यनर्थाय – यणादेशसन्धिः ।
6. गुणवत् + वस्तु = गुणवद्वस्तु – जश्त्वसन्धिः ।
7. स्वल्पः + अपि = स्वल्पोऽपि – विसर्गसन्धिः ।
8. न + एव = नैव – वृद्धिसन्धिः ।
9. बलिः + बद्धः = बलिर्बद्धः – विसर्गसन्धिः ।
10. दशाननः + अहरत् = दशाननोऽहरत् – विसर्गसन्धिः ।
11. स्यात् + महोदधेः = स्यान्महोदधेः – अनुनासिकसन्धिः ।
12. न + अनृतम् = नानृतम् – सवर्णदीर्घसन्धिः ।
13. मनः + तापम् = मनस्तापम् – विसर्गसन्धिः ।
14. प्राणैः + अपि = प्राणैरपि – विसर्गसन्धिः ।
15. क्रतुशतैः + अपि = क्रतुशतैरपि – विसर्गसन्धिः ।
16. वाक् + अनुवर्तते = वागनुवर्तते – जश्त्वसन्धिः ।
17. पुनः + आद्यानाम् = पुनराद्यानाम् – विसर्गसन्धिः ।
18. अर्थ + अनुधावति = अर्थोऽनुधावति – विसर्गसन्धिः ।
19. वज्रात् + अपि = वज्रादपि – जश्त्वसन्धिः ।
20. आयुः + विद्या = आयुर्विद्या – विसर्गसन्धिः ।
21. तथा + एव = तथैव – वृद्धिसन्धिः ।
22. गाथा + इयम् = गाथेयम् – गुणसन्धिः ।
23. करोति + अपहन्ति = करोत्यपहन्ति – यणादेशसन्धिः ।
24. मणिः + न = मणिर्न – विसर्गसन्धिः ।

धातुरूपाणि

1. साधयेत् – साधयेताम् – साधयेयुः
2. आचरेत् – आचरेताम् – आचरेयुः
3. पश्यति – पश्यतः – पश्यन्ति
4. भवेत् – भवेताम् – भवेयुः
5. प्रविशति – प्रविशतः – प्रविशन्ति
6. धार्यते – धार्येते – धार्यते
7. विषायते – विषायेते – विषायन्ते
8. करोति – कुरुतः – कुर्वन्ति
9. जायते – जायेते – जायन्ते
10. अर्हति – अर्हतः – अर्हन्ति
11. वर्धते – वर्धेते – वर्धन्ते
12. निपतति – निपततः – निपतन्ति
13. शुष्यति – शुष्यतः – शुष्यन्ति
14. तिष्ठति – तिष्ठतः – तिष्ठन्ति
15. प्रकाशते – प्रकाशेते – प्रकाशन्ते
16. विभाव्य – विभाव्यते – विभाव्यन्ते
17. प्रभवति – प्रभवतः – प्रभवन्ति

विग्रहवाक्यानि

1. परदारेषु = परस्य दाराः इति परदाराः, तासु ।
2. अप्रियम् = न प्रियम् ।
3. कूपखननम् = कूपस्य खननम् ।
4. परोपकारः = परेषाम् उपकारः ।
5. परोपकारजम् = परोपकारात् जायते इति ।
6. क्रतुशतैः = क्रतूनां शतैः ।

पर्यायपदानि

1. दाराः – भार्या, जाया, पत्नी ।
2. लोष्ठम् – मृत्, मृत्तिका ।
3. विकृतिः – रूपान्तरम्, परिवर्तनम् ।
4. मूर्खः – दुर्जनः, मूढः, खलः ।
5. समुद्रः – अम्बुधिः, जलनिधिः, सागरः, उदधिः ।
6. शमः – शान्तिः, क्षमा ।
7. क्रतुः – यागः, यज्ञः, यजनम् ।
8. शिक्षा – विद्या, शास्त्रम्, अभ्यासः ।
9. क्षयम् – नाशः, विनष्टः ।
10. पादपः – वृक्षः, तरुः, विटपः ।

नीतिश्लोकाः Summary in Telugu & English

अथ ‘नीयते व्यवस्थाप्यते स्वेषु स्वेषु सदाचारेषु लोकः यया सा नीतिः” इति नीतिलक्षणं लक्षितं नीतिशास्त्रविद्भिः। ’नयनान्नीतिरूच्यते” इति च लक्षणं सुविदितमेव । इह सङ्कलितानां श्लोकानां श्लोकान्तरेण सह सम्बन्धो न विद्यते । तस्मादेते श्लोकाः मुक्तकाः इत्यभिधीयन्ते । अत्र नक्षत्राङ्किताः (*) श्लोकाः कण्ठस्थीकरणीयाः ।

పరిచయం :- లోకమునందు దేని యొక్క సహాయం చేత సదాచారములు, వ్యవహారమును ఆచరించుటకు మార్గము నిర్దేశింపబడును. దానికి నీతి అని పేరు “నయతే సా ఇతి నీతిః” అను లక్షణమును పండితులు వివరించిరి. కొందరు నయన్నాన్నీరిచ్యతే అని కొందరు వచించిరి. ఈ పాఠమునందు ఈయబడిన సంకలనా శ్లోకములు ముక్తములు. అనగా ఒక శ్లోకమునకు మరియొక శ్లోకమునకు సంబంధం ఉండదు. నక్షత్రం గుర్తుగా కలిగిన శ్లోకములు కంఠస్థచేయవలెను.

Then the scholars of ethics have noted the characteristic of ethics as “ethics by which the world is led and arranged in its own virtues. The characteristic of “ethics is called by the tyes” is well known. The verses compiled here have nothing to do with any other verse. That is why these verses are called Muktakas. Here the verses marked with an asterisk (*) should be memorized.

पाठ्यांशः :-

1. विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् ।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ॥
“విద్యాదదాతి వినయం వినయాద్యాతి పాత్రతామ్ |
పాత్రత్వార్ధనమాప్నోతి ధనాధర్మ తతః ‘సుఖమ్” ||

భావం :- విద్య వలన వినయము, వినయము వలన పాత్రత, పాత్రత వలన ధనము, ధనము వలన ధర్మము, ధర్మముచే సుఖము లభించును.

Meaning: Through education comes humility, through humility comes honor, through honor comes wealth, through wealth comes righteousness, and through righteousness comes happiness.

2. नास्ति विद्यासमं चक्षुः नास्ति सत्यसमं तपः ।
नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥
“నాస్తి విద్యాసమంచక్షుః నాస్తి సత్య సమం తపః |
నాస్తి రాగసమం దుఃఖం నాస్తి త్యాగసమం సుఖమ్” ||

భావం :- విద్యతో సమానమైన నేత్రములేదు. సత్యముతో సమానమైన తపస్సు లేదు. రాగముతో సమానమైన దు:ఖము లేదు. త్యాగముతో సమానమైన సుఖము లేదు.

Meaning: There is no eye equal to knowledge. There is no penance equal to truth. There is no sorrow equal to passion. There is no happiness equal to sacrifice.

3. अजरामरवत् प्राज्ञः विद्यामर्थञ्च साधयेत् ।
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् ॥
“అజరామరవత్ ప్రాజ్ఞః విద్యామర్థంచ సాధయేత్ ।
గృహీత ఇవకేశేష మృత్యునా ధర్మమాచరేత్” ॥

భావం :- ప్రాజ్ఞుడైనవాడు జీవితాంతం విద్యను, ధనమును సంపాదించవలెను. మృత్యువు వెంటనే ఉందని ధర్మమును ఆచరించవలెను.

Meaning:- A wise person should acquire knowledge and wealth throughout his life. He should practice Dharma knowing that death is imminent.

4. मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत् ।
आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ॥
“మాతృవత్ పరదారేషు పరద్రవ్యేషు లోష్టవత్ |
ఆత్మవత్ సర్వభూతేషు యః పశ్యతి సపణ్ణితః” ॥

భావం :- పరస్త్రీలను తల్లివలే భావించాలి. పరద్రవ్యములందు ఆశలేకుండుట (లోభం) అన్ని ప్రాణుల యందు దయ కలిగి ఉండుట. ఇవి ఎవరైతే అనుసరిస్తారో అతడే పండితుడు.

Meaning: One should consider other women as mothers. Not to have any desire for
other people’s wealth (greed) and to be kind to all living beings. Whoever follows these is a scholar.

5. यथा ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवेत् ।
एवं पुरुषकारेण विना दैवं न सिद्ध्यति ॥
యథాహ్యేకేన చక్రేణ నరథస్యగ తిర్భవేత్ |
ఏవం పురుషకారేణ వినాదైవం నసిద్ధ్యతి ॥

భావం :- ఓకే చక్రంతో రథము నడవదు. అదే విధంగా దైవబలం లేకుండా కార్యము ఒక పురుష ప్రయత్నంతోనే సాధ్యంకాదు.

Meaning: A chariot cannot move with a single wheel. Similarly, without the power of God, a task cannot be accomplished with a single human effort.

6. उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥
ఉథ్యమేన హి సిధ్యన్తి కార్యాణి న మనోరథైః |
నహి సుప్తస్య సింహస్య ప్రవిశన్తి ముఖే మృగాః ॥

భావం : – మనసునందు ఉన్న కోరికలు ప్రయత్నం చేతనే సాధ్యమగును. మనోరథములచే కాదు. సింహము వేటాడకుండా నిదురిస్తే ఆహారం లభ్యం కాదు కదా !

Meaning: Desires in the mind can be achieved only through effort. Not through the chariots of the mind. If a lion sleeps without hunting, there is no food available, right?

7. यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता ।
एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥
యౌవనం ధనసంపత్తిః ప్రభుత్వమవివేకితా !
ఏకైకమప్యనర్ధాయ కిము యత్ర చతుష్టయమ్ ॥

భావం :- యౌవనము – ధనసంపద కలిగి ఉండుట, అధికారం కలిగి ఉండుట అవివేకము. ఇవి ఒకటిని మించి ఒకటి అనర్థం కలిగించును.

Meaning: Youth – Having wealth and power is foolishness. These things cause more harm than good.

వివరణ : యవ్వనం (ఊహలకు నిలయం) ధనసంపద వలన స్నేహములు పెరుగును. అదుపులేని అధికారం వలన గర్వం అనర్థములకు నిలయం. ఇంక అవివేకం (మంచి చెడు తెలుసుకొనక పోవడం). ఒకటికి మించి ఒకటి అనర్థములు కలిగించును. కనుక బుద్ధిమంతుడు, నిగ్రహము కలిగి ప్రవర్తించవలెను.

8. गुणवद्वस्तुसंसर्गात् याति स्वल्पोऽपि गौरवम् ।
पुष्पमालानुषङ्गेण सूत्रं शिरसि धार्यते ॥
గుణవద్వస్తు సంసర్గాత్ యాతి స్వల్పోపి గౌరవమ్ ।
పుష్పమాలానుషంగేణ సూత్రం శిరసి ధార్యతే ॥

భావం :- స్వల్పుడైనప్పటికి గుణవంతునితో స్నేహం చేయుట వలన గౌరవమును పొందును. పూలమాల వలన దారం కూడా శిరస్సును ధరించును కదా !

Meaning:- Even though one is small, one gains respect by being friends with a virtuous person. Even a thread wears a garland of flowers to head, doesn’t it?

9. विकृतिं नैव गच्छन्ति सङ्गदोषेण साधवः ।
आवेष्टितं महासर्वैः चन्दनं न विषायते ॥
వికృతినైవ గచ్ఛన్తి సంగదోషేణ సాధవః |
ఆవేష్ఠితం మహాసర్పెః చన్దనం న విషాయతే ॥

భావం :- సాధువులు, సంఘము నందు చరించుచున్నను రాగద్వేషములు అంటవు. మహాసర్పములు చందన వృక్షమును చుట్టుకొనినను చందనం విషము కాదు కదా ?

Meaning: Even though the saints are present in the congregation, they do not express passion and hatred. Even if giant snakes encircle a sandalwood tree, is sandalwood not poisonous?

10. अतिदानात् बलिर्बद्धः अतिमानात् सुयोधनः ।
अतिरूपात् हृता सीता अति सर्वत्र वर्जयेत् ॥
అతిధానాత్ బలిర్బద్ధః, అతిమానాత్ సుయోధనః
అతిరూపాత్ హృతాసీతా అతి సర్వత్ర వర్జయేత్ !!

భావం :- అతిగా దానం చేయుట వలన బలి బంధింపబడినాడు. అతి అభిమానం వలన దుర్యోధనుడు మరణించినాడు. అతిరూపవతి అగుట వలన సీత అపహరింపబడినది. కనుక అన్ని విషయముల యందు అతిని విడిచిపెట్ట వలెను.

Meaning:- Bali was imprisoned due to excessive giving. Duryodhana died due to excessive affection. Sita was abducted due to excessive beauty. Therefore, excessiveness should be abandoned in all matters.

11. खलः करोति दुर्वृत्तं फलं पतति साधुषु ।
दशाननोऽहरत् सीतां बन्धनं स्यान्महोदधेः ।।
ఖలః కరోతి దుర్వృత్తం ఫలం పతతి సాధుషు |
ధశాననో హరత్ సీతాం బన్ధనం స్యాన్మ హెూదధేః ॥

భావం :- దుర్మార్గులచే చేయబడిన దుర్మార్గము యొక్క ఫలం సాధువులు పొందెదరు. రావణుడు సీతను లంక యందు బంధించుట వలన సముద్రునికి బంధము తప్పలేదు.

Meaning: The saints will reap the fruits of the evil deeds done by the wicked. Ravana’s imprisonment of Sita in Lanka did not prevent her from being bound by the ocean.

*12. सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं ब्रूयात् एष धर्मः सनातनः ॥
సత్యం బృయాత్ ప్రియం బృయాత్ ।
నబ్బయాత్ సత్యమప్రియమ్ ॥
ప్రియంచ నానృతం బౄయాత్ ।
ఏష ధర్మః సనాతనః ||

భావం :- సత్యమునే పలుకవలెను. ప్రియమును పలుకవలెను. సత్యమైనప్పటికీ అప్రియమును పలుకరాదు. అలాగే ప్రియమైన అసత్యమును పలుకరాదు. ఇది సనాతనమైన ధర్మము.

Meaning: One should speak the truth. One should speak what is dear. Even if it is true, one should not speak what is unpleasant. Similarly, one should not speak a beloved lie. This is the eternal Dharma.

13. चिन्तनीया हि विपदामादावेव प्रतिक्रिया ।
न कूपखननं युक्तं प्रदीप्ते वहिना गृहे ॥
చిన్తనీయాహి విపదామాదావేవ ప్రతిక్రియా |
న కూపఖననం యుక్తం ప్రదీప్తే వహ్ని నాగృహే ||

భావం :- రానున్న ఆపదల గురించి ముందుగానే ప్రతిక్రియలు ఆలోచించుకోవాలి. అగ్నిచే గృహం కాలిపోతుంటే బావి తవ్వుట మొదలు పెట్టిన ప్రయోజనము ఏమి ?

Meaning: One should think about the upcoming dangers and take preventive mea- sures in advance. If the house is burning down due to fire, what is the use of starting a well ?

14. अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च ।
वञ्चनञ्चापमानञ्च मतिमान्न प्रकाशयेत् ||
అర్ధనాశం మనస్తాపంగృహే దుశ్చరితానిచ |
వఞ్చనత్చావమానఞ్చ మతిమాన్న ప్రకాశయేత్ |

భావం :- గృహమునందు దుష్ట ఆచారములు మరియు ధన నాశనంచే మనస్థాపము కలుగును. బుద్ధిమంతుడైన వాడు వంచనచే, అవమానంచే ప్రకాశించలేడు.

Meaning: One should think about the consequences of the coming dangers in advance. What is the use of starting a well if the house is burning down in fire?

15. पूर्वे वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः ।
धातुषु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न जायते ॥
పూర్వే వయసి యఃశాన్తః స శాస్త్ర ఇతి మే మతిః ।
ధాతుషు క్షీయమానేషు శమః కస్యనజాయతే ॥

భావం : = యవ్వనము, ధనము, ఉన్నప్పుడు ఎవరైతే శాంతముగా ప్రవర్తించెదరో అతడే శాంతుడు. ఇంద్రియములు క్షీణించినపుడు ప్రతివాడికి శాంతియే కలుగును,

Meaning: He who behaves peacefully while he is young and wealthy is peaceful. When the senses are weakened, everyone attains peace.

16. परोपकारः कर्तव्यः प्राणैरपि धनैरपि ।
परोपकारजं पुण्यं न स्यात् क्रतुशतैरपि ।।
పరోపకారః కర్తవ్యః ప్రాణైరపి ధనైరపి |
పరోపకారజం పుణ్యం నస్యాత్ క్రతుశతైరపి ||

భావం :- ప్రాణముల చేతకాని ధనము చేతకాని పరోపకారం చేయదగినది. ఎందుకనగా పరోపకారం వలన కలిగిన పుణ్యం నూరు యజ్ఞములు చేసినైనను పొందలేరు.

Meaning: Wealth beyond the means of living is worthless charity. Because the merit of charity cannot be attained even by performing a hundred yajnas.

17. लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते ।
ऋषीणां पुनरोद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥
లౌకికానాం హి సాధూ నామర్ధం వాగానువర్తతే |
ఋషీణాం పునరాద్యానాం వాచమర్ధో అనుధావతి ॥

భావం :- పండితుల మాట అర్థమును అనుసరించును. ఆద్యులైన ఋషుల విషయంలో వారి వాక్కు వెంట అర్థము అనుసరించును. అనగా వారి వాక్కు ఫలితమును అనుసరించును.

Meaning: The words of scholars follow the meaning. In the case of the ancient sages, the meaning follows their words. That is, their words follow the result.

18. सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता ।
यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः ॥
సర్వదా వ్యవహర్తవ్యం కుతో హ్యవచనీయతా ।
యథాస్త్రీణాం తథావాచాం సాధుత్వే దుర్జనో జనః ||

భావం := దుర్మార్గుడైనను ఎల్లప్పుడు స్త్రీల యందు, సాధువుల యందు కూడని వ్యవహారములు చేయుట కూడని మాటలు మాట్లాడుట చేయరాదు.

Meaning: Evil people should not always engage in inappropriate behavior towards women and saints, on speak in appropriate words.

19. वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि ।
लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ।
వజ్రాదపి కఠోరాణి మృదూని కుసుమాదపి ।
లోకోత్తరాణాం చేతాంసి కో హి విజ్ఞాతుమర్హతి |

భావం :- మహాత్ముల హృదయం కష్టముల యందు వజ్రము కంటే కఠినముగాను, సుఖముల యందు కుసుమముల కంటే మృదువుగాను ఉండును. వీరి మనస్సును ఎవరు గ్రహించగలరు.

Meaning: The hearts of great souls are harder than diamonds in hardships and softer than saffron in happiness. Who can understand their minds?

*20. अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशोबलम् ॥
అభివాదనశీలస్య నిత్యం వృద్ధోపసేవినః ।
చత్వారి తస్య వర్ధనే ఆయుర్విద్యా యశోబలమ్ ।।

భావం :- మంచి గుణము కలవాడు నిత్యం వృద్ధులకు సేవ చేసినట్లయితే అతనికి ఆయువు – విద్యా – యశస్సు . బలము కలుగును.

Meaning: If a person of good character constantly serves the elderly, he will attain longevity, education, fame and strength.

21. शिक्षा क्षयं गच्छति कालपर्ययात् सुबद्धमूला निपतन्ति पादपाः ।
जलं जलस्थानगतं च शुष्यति हुतं च दत्तं च तथैव तिष्ठति ॥
శిక్షా క్షయం గచ్ఛతి కాలపర్యయాత్ |
సుబద్ధమూలా నిపతన్తి పాదపాః ||
జలం జలస్థానగతం చ శుష్యతి |
హుతం చ దత్తం చ తథైవ తిష్ఠతి ॥

భావం :- కాల ప్రవాహమునందు విద్య నశించును. బాగా మ్రానులు గల వృక్షములు కూడా పడిపోవును. నీరు ఎండిపోవును కానీ అగ్నియందు వేసిన హవిస్సు, అర్హునకు ఇచ్చిన దానం స్థిరంగా ఉండును.

Meaning: Knowledge perishes in the flow of time. Even trees with good wood fall. Water dries up, but the love that is kindled by fire and the charity given to the worthy remain constant.

22. कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे ।
एति जीवन्तमानन्दं नरं वर्षशतादपि ॥
కళ్యాణి బత గాథేయం లౌకికీ ప్రతిభాతిమే |
ఏతి జీవన్త మానన్దం నరం వర్షశతాదపి ॥

భావం :- ఒక మంచి విషయము అనిపిస్తోంది. ఈ లోకంలో ఆనందంతో జీవించేవారు 100 సం॥లు కంటే.. ఎక్కువగా జీవించగలరు.

Meaning: It seems like a good thing that those who live happily in this world can live for more than 100 years.

23. सन्तः स्वतः प्रकाशन्ते गुणा न परतो नृणाम् ।
आमोदो न हि कस्तूर्याः शपथेन विभाव्यते ॥
సన్తః స్వతః ప్రకాశన్తో గుణాన పరతో నృణామే |
ఆమోదో న హి కస్తూర్యాః శపథేన విభావ్యతే ||

భావం :- సజ్జనులు వారియొక్క సుగుణములచేతనే ప్రకాశించెదరు. కస్తూరి మృగము యొక్క పరిమళము శపథము చేసినంత మాత్రముచే లభించదుకదా !

Meaning – The virtuous people shine because of their virtues. The fragrance of the musk deer cannot be obtained by merely taking an Oath!

*24. यथा चित्तं तथा वाचः यथा वाचः तथा क्रियाः ।
चित्ते वाचि क्रियायां च महतामेकरूपता ॥
యథా చిత్తం తథా వాచః యథా వాచః తథా క్రియాం |
చిత్తే వాచి క్రియాయాం చ మహతామేక రూపతా ॥

భావం :- ఏ విధంగానైతే మనస్సులో ఉందో అదే మాట్లాడుట. ఏవిధంగా మాట్లాడునో అదే విధంగా ఆచరించుట మనో, వాక్కాయక్రియల యందు ఒకే విధంగా ప్రయత్నించు వారు మహాత్ములు.

Meaning:- Speak whatever it is in your heart. Act as you speak. Those who strive in the same way in their mental and verbal actions are great.

25. वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे
न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा ।
भवति हि पुनर्भूयान् भेदः फलं प्रति तद्यथा
प्रभवति शुचिर्बिम्बग्राहे मणिर्न मृदां चयः ॥
వితరతి గురుః ప్రాజ్ఞే విద్యాం తథైవ తథా జడే |
న తు ఖలు తయోజ్ఞానే శక్తిం కరోత్యపహన్తి వా ॥
భవతి హి పునర్భూయాన్ బేదః ఫలం ప్రతి తద్యథా |
ప్రభవతి శుచిర్చింబగ్రాహే మణిర్న మృదాంచయః ॥

భావం :- గురువు బుద్ధిమంతునికి, మూర్ఖునికి ఒకే విధంగా బోధించును. గురువు బోధించు విషయమున బేధము ఉండదు. కాని ప్రాజ్ఞుని యందు బుద్ధి ఇంకనూ వృద్ధి చెందును. జడుని యందు విద్య ప్రకాశించదు. ఎట్లనగా స్వచ్ఛమైన దర్పణము నందు రత్నం ప్రకాశించును. మట్టియందు ప్రకాశించదు కదా ! (గురువు యోగ్యునకు, అయోగ్యునికి ఒకే విధంగా బోధించినప్పటికీ యోగ్యుడు విద్యా ప్రయోజనము పొందగలడు. అయోగ్యుడు దాని ఫలితము పొందగలడా !

Meaning:- The Guru teaches the same to the wise and the foolish. There is no difference in what the Guru teaches. But in the wise, the intellect grows further. In the ignorant, knowledge does not shine. Just as a gem shines in a pure mirror. It does not shine in clay! (Even if the Guru teaches the same to worthy and the unworthy, the worthy can get the benefit of knowledge. The unworthy can get its result.)

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Sanskrit Study Material पद्यभागः 2nd Poem रघोः शौर्यम् Questions and Answers Summary.

Inter 1st Year Sanskrit रघोः शौर्यम् Questions and Answers

निबन्ध प्रश्नौ

प्रश्न 1.
“रघोः शौर्यम्” इति पाठ्यभागस्य सारांशं लिखत ।

प्रश्न 2.
युवराजस्य रघोः शौर्यं विवृणुत ।
जवाब:
దిలీప మహారాజు చాలా కాలము రాజ్యపాలనను చేసెను. తన కుమారుడు వినయ, గుణ, శీల సంపన్నుడు అయిన రఘువును యువరాజు పట్టాభిషక్తునిగా చేసెను.

దిలీపుని గొప్పతనము : రఘువునితో కూడిన దిలీపుడు అగ్నితో కూడిన వాయువు వలెను, శరత్కాలము నందలి సూర్యుని వలెను, మదించిన గజము వలెను ప్రకాశించెను. దిలీపుడు ఇతఃపూర్వమే తొంబది తొమ్మిది అశ్వమేథ యాగములు చేసెను. నూరవది అశ్వమేథమును చేయుటకు యాగాశ్వమును విడిచి పెట్టెను. యాగాశ్వమునకు రక్షణగా రఘువును పంపెను. సైన్యముతో కూడి అశ్వమును రఘువు అనుసరించెను.
ఇంద్రుడు అదృశ్య రూపమును ధరించి యాగాశ్వమును అపహరించెను.

నందినీ ధేనువు యొక్క అనుగ్రహము : అశ్వం అదృశ్యమగుట చూచిన రఘువు స్థబ్ధుడయ్యెను. వెంటనే ముని ధేనువు అయిన నందిని రఘువు వద్దకు వచ్చెను. సత్పురుషులచే సత్కరించబడిన రఘువు గోవు యొక్క మూత్రంచే ముఖమును కడుగుకొనెను. ఆ మహిమచే రఘువు బాహ్యేంద్రియములచే చూడబడని దృశ్యమును చూచెను. దేవేంద్రుడు అశ్వమును గ్రహించి సారధి అయిన మాతలితో కూడి తూర్పు దిక్కునకు వెళ్ళుటను రఘువు చూచెను.

రఘువు ఇంద్రునితో పలుకుట : ఓ దేవేంద్రా ! నీవు హవిర్భాగములు భుజించుటలో ప్రథముడవు కదా ! యాగాశ్వమును ఏల బంధించితివి ? సన్మార్గులు అయోగ్యమైన పనులను ఆచరించరు కదా ! అని ఆకాసమునకు వినబడునట్లుగా ప్రశ్నించెను.

ఇంద్రుడు పలుకుట : ఓ రాజపుత్రా ! నీవు యదార్థమునే పలికినావు. కానీ కీర్తియే ధనముగా కలవారు తమ కీర్తిని ఇతరులు హరించుట సహించగలరా ? పురుషోత్తముడైన విష్ణువు ఒక్కడే, త్రయంబకుడైన మహేశ్వరుడును ఒక్కడే. అదే విధంగా శతక్రతువుడైన ఇంద్రుడు ఒక్కడే ఉండవలెనని తెలుసుకొనుము. పూర్వము సగర చక్రవర్తి యాగాశ్వమును అన్వేషించి సగర పుత్రులు కపిల మహర్షి కంటి మంటకు ఆహుతి అయినారు అని హెచ్చరించెను.

రఘువు యొక్క ధైర్యసాహసములు : రఘువు ఏమాత్రం భయమును చెందక ధనుర్బాణములను ఎత్తైను. ఓ మఘవ నన్ను జయించి అశ్వమును కొనిపోమ్ము అని పలికెను.

రఘు – మఘవుల (ఇంద్ర) యుద్ధము : ఇంద్రుడు క్రోధుడై మేఘ చిహ్నమైన ధనువును సంధించెను. రాక్షసుల రక్తం రుచి చూచిన ధనువు రఘువు హృదయ ప్రవేశము నందు తాకెను. మానవ రక్తమును పానము చేసెను. కుమారస్వామి వంటి పరాక్రమము కలిగిన రఘువు దేవేంద్రుని బాహువులపై బాణ ప్రయోగం చేసెను. అవి శచీదేవిచే వేయబడిన పత్ర విశేషము వలె ప్రకాశించెను. రఘువు దేవేంద్రుని ధ్వజమును నెమలి రెక్కలు గల బాణంతో విరగగొట్టెను.

ఒకరు ఊర్ధ్వమునకు మరియొకరు అధోముకమునకు బాణములు సంధించుచుండిరి. వ్యాపించిన బాణములు దేవతలు – సైనికులు చూచుచుండిరి. దేవేంద్రునిచే విడువబడిన బాణ పరంపరలు రఘువుచే అడ్డగింపబడుచున్నవి.

ఏవిధంగానైతే మేఘము నందు పుట్టిన అగ్నిని ఆ నీరు ఆర్పలేదు కదా ! రఘువు ఇంద్రుని యొక్క చాపమును వింటి నారిని అర్ధచంద్ర బాణంచే ఛేదించెను. దేవేంద్రుడు ధనస్సును విడచి వజ్రాయుధముతో రఘువు హృదయముపై కొట్టెను. వజ్రాయుధముచే తగిలిన గాయమునకు అజేయుడై నిలచెను.

ఇంద్రుడు రఘువును శ్లాఘించుట : పర్వత రెక్కలును ఖండించిన వజ్రాయుధమును నీవు తప్ప మరియొకడు తప్పించకొనలేరు. గుణవంతులు శతృవుల యొక్క గుణములకు కూడా హర్షింతురు కదా ! ఓ రాకుమారా ! నీ యందు నాకు ప్రీతి కలిగినది. అశ్వమును వదలి మరియొకటి కోరుకొనుము.

రఘువు అంగీకారము : హితకరమైన దేవేంద్రుని మాటలు విన్న రఘువు, బాణ ప్రయోగం ఆపివేసెను. ఓ దేవేంద్రా ! యాగాశ్వము విడచుటకు కుదరనిచో నూఱవ అశ్వమేథయాగ ఫలమును నా తండ్రికి ఇమ్ము అని పలికెను. నా తండ్రి యాగదీక్షనందు ఉండుటచే పరమేశ్వరుని ఏకాంశభూతుడైనాడు. మనమధ్య జరిగిన ఈ వృత్తాంతమును నీ వార్తాహరునిచే నా తండ్రికి మీరే తెలియజేయవలెను. దేవేంద్రుడు అట్లే అని అంగీకరించినాడు.

దిలీపుడు కుమారుని అభినందించుట : రఘువు అశ్వం పొందకుండుటచే దిగులుతో యాగశాలకు వచ్చెను. ఇంద్రుని ద్వారా రఘువు యొక్క శౌర్యము తెలుసుకొన్న దిలీపుడు, కుమారుని గాయములు నిమురుచూ అతనిని అభినందించెను.

ముగింపు : దిలీపుడు పూర్వం చేసిన 99 అశ్వమేథ యాగములు స్వర్గమునకు సోపానములు అయ్యెను. నూరవ యాగఫలము స్వర్గము అయ్యెను. ఇక్ష్వాకు వంశీయులకు సాంప్రదాయమైన వానప్రస్థమును స్వీకరించదలచెను. తన రాజ్యమును రఘువునకు అప్పగించి భార్యాసమేతుడై ముని వృత్తిని స్వీకరించెను.

King Dilip ruled for a long time. He crowned his son Raghu, who was rich in humility, attributes and virtues, as the crown prince.

The greatness of Dilip : Dilip with Raghu shone like the wind with fire, like the sun in autumn, like the grass that has been moistened.

Dilip had previously performed ninety-nine horse sacrifices. To perform the hundredth horse sacrifice, he left the horse. He sent Raghu to protect the horse. Raghu followed the horse along with his army. Indra took an invisible form and abducted the horse.

Nandini and Dhenu’s Grace: Seeing the horse disappear, Raghu was stunned. Immediately, Nandini, the sage Dhenu, came to Raghu. Raghu, who was honored by the good men, washed his face with the urine of the cow. Due to that glory, Raghu saw a sight that was not seen by the external senses.

Raghu saw Devendra taking the horse and going towards the east along with his charioteer Matali.
Raghu said to Indra: O Devendra! Aren’t you the first to eat the limbs? Why did you tie the sacrificial horse? The righteous do not perform unworthy deeds! He asked in a way that the sky could hear.

Indra said: O prince! You have spoken the truth. But those who have fame as their wealth, can you tolerate being robbed by others? There is only one Lord Vishnu, the Supreme Being, and one Lord Maheshwara, the Triple Gem. Similarly, know that there must be only one Lord Indra, the Shatakrat.

In the past, Emperor Sagara searched for the sacrificial horse and warned that the sons of Sagara had fallen victim to the fire of the eyes of Sage Kapila.

Raghu’s bravery: Raghu, without any fear, raised his bow and arrows. O Maghava, defeat me and take the horse.

Raghu – Maghava (Indra) war: Indra became angry and met the bow, which is the symbol of the cloud. The bow, which tasted the blood of the demons, touched Raghu at the entrance of his heart. He drank human blood.

Raghu, who was as brave as Kumaraswamy, used arrows on the arms of Devendra. They shone like the special leaves thrown by Sachidevi. Raghu broke Devendra’s flag with an arrow with peacock wings.

One was aiming arrows upwards and the other downwards. The gods and soldiers were watching the arrows that were spread out. The series of arrows released by Devendra was blocked by Raghu.
How could the water not extinguish the fire born in the cloud! Raghu, having heard Indra’s bow, pierced the woman with his crescent arrow.

Devendra released his bow and struck Raghu on the heart with his thunderbolt. He stood invincible from the wound inflicted by the thunderbolt.

Indra praises Raghu : No one but you can escape the thunderbolt that cuts off the wings of mountains. Do not the virtuous rejoice in the virtues of even the enemies! O prince! I am pleased with you. Leave the horse and choose another.

Raghu agrees: Hearing the words of Devendra, Raghu stops firing. O Devendra! If you cannot break the sacrificial horse, give my father the fruits of a hundred horse sacrifices, he said.

My father, being initiated into the sacrificial fire, has become the sole object of the Supreme Lord. You should inform my father of this incident that has happened between us through your messenger. Devendra agreed.

Dilip congratulates his son: Raghu came to the sacrifice hall in anxiety because he did not get a horse. Dilip, who learned of Raghu’s bravery through Indra, congratulated him after healing his son’s wounds.

Conclusion: Dilip’s previous 99 horse sacrifices became the steps to heaven. The fruit of the hundredth sacrifice became heaven.

He wanted to accept the traditional Vanaprastha of the Ikshvaku dynasty. He handed over his kingdom to Raghu and, along with his wife, took up the profession of a sage.

लघुसमाधान प्रश्नाः

प्रश्न 1.
रघुः केन सह युद्धं कृतवान् ?
जवाब:
रघुः इन्द्रेण सह युद्धं कृतवान् ।

प्रश्न 2.
यज्वना दिलीपेन कः उत्सृष्टः ?
जवाब:
यज्वना दिलीपेन यांगाश्वं उत्सृष्टः ।

प्रश्न 3.
कालिदासस्य महाकाव्ये के ?
जवाब:
कालिदासस्य महाकाव्ये रघुवंशम् कुमारसंभवम ।

एकपद समाधान प्रश्ना:

प्रश्न 1.
सुदक्षिणासूनुः कः ?
जवाब:
सुदक्षिणा सूनुः रघुः

प्रश्न 2.
दिवौकसाम् अधिपतिः कः ?
जवाब:
दिवौकसाम् अधिपतिः इन्द्रः

प्रश्न 3.
“रघोः शौर्यम्” इति पाठ्यभागः कस्मात् स्वीकृतः ?
जवाब:
रघोः शौर्यम् इति पाठ्यभागः रघुवंशात् – स्वीकृतम् ।

सन्दर्भ वाक्यानि

प्रश्न 1.
क्रियाविघाताय कथं प्रवर्तसे ।
जवाब:
कवि परिचयम : अयं वाक्यं “रघोः शौर्यम्” इति पाठे अस्ति ।
कवि : कविकुलगुरुः कालिदासः ।
ग्रन्थ : रघुवंश माहाकाव्ये तृतीय सर्गः ।
संदर्भ : रघुः – देवेन्द्रं प्रति अवदत् ।
भावम : हे देवेन्द्र । यज्ञे हविर्भागान् भोक्तुं त्वमेव प्रथमः खलु । मम पितुः यज्ञं विधातुं कथं प्रवर्तसे ।

प्रश्न 2.
वपुः प्रकर्षेण विडम्बितेश्वरः ।
जवाब:
कवि परिचयम : अयं वाक्यं “रघोः शौर्यम्” इति पाठे अस्ति ।
कवि : कविकुलगुरुः कालिदासः ।
ग्रन्थ : रघुवंश माहाकाव्ये तृतीय सर्गः ।
संदर्भ : इन्देण सह योद्धुं कर्तुं रधुं प्रति कविः अवर्णयत् ।
भावम : रघुः मघवान् प्रति योद्धुं सशरं करिव्यमाणः सन्, सः वपुः औन्नत्येन ईश्वरः इव प्रकाश्यते ।

प्रश्न 3.
क्रतोरशेषेण फलेन युज्यताम् ।
जवाब:
कवि परिचयम : अयं वाक्यं “रघोः शौर्यम्” इति पाठे अस्ति ।
कवि : कविकुलगुरुः कालिदासः ।
ग्रन्थ : रघुवंश माहाकाव्ये तृतीय सर्गः ।
संदर्भ : रघुः देवेन्द्रं प्रति अवदत् ।
भावम : हे देवेन्द्र अश्वं अमोच्यं मन्यसे यदि मे पितुः यागफलं अशेषेण युज्यताम । इति “रघुः उवाच ।

विशेषतो ज्ञेयाः

कठिनशब्दार्था

1. विभावसुः = अग्निः
2. गभस्तिमान् = सूर्य:
3. करी = गजः
4. शक्रः = इन्द्रः
5. सपदि = शीघ्रम्
6. वाजिभिः = अश्वैः
7. भृशम् = अत्यन्तम्
8. मखाय = यज्ञाय / क्रतवे
9. मखद्विषः = क्रतुविघातकाः
10. लङ्घयितुम् = तिरस्कर्तुम्
11. त्र्यम्बकः = शिवः
12. सायकम् = बाणम्
13. वासवः = इन्द्रः
14. क्षितीश: = राजा

शब्दरूपाणि

1. तेन – ताभ्याम् – तैः
2. तत् – ते – तानि
3. धेनुः – धेनू – धेनवः
4. पुण्येन – पुण्याभ्याम् – पुण्यैः
5. वपुः – वपुषी – वपूंषि
6. गुणेन – गुणाभ्याम् – गुणैः
7. कर्मणि – कर्मणोः – कर्मसु
8. विधिः – विधी – विधयः
9. भवान् – भवन्तौ – भवन्तः
10. भूमौ / भूम्याम् – भूम्योः – भूमिषु
11. त्वया – युवाभ्याम् – युष्माभिः

सन्धयः

1. नव + अवतारम् = नवावतारम् – सवर्णदीर्घसन्धिः,
2. करी + इव = करीव – सवर्णदीर्घसन्धिः
3. नव + अधिकाम् = नवाधिकाम् – सवर्णदीर्घसन्धिः
4. व्यावृत्त + आत्मा = व्यावृत्तात्मा – सवर्णदीर्घसन्धिः
5. मया + अपहारितः = मयापहारितः – सवर्णदीर्घसन्धिः
6. तव + अत्र = तवांत्र – सवर्णदीर्घसन्धिः
7. शर + आसनम् = शरासनम् – सवर्णदीर्घसन्धिः
8. च + अन्येन = चान्येन – सवर्णदीर्घसन्धिः
9. तथा + अपि तथापि = सवर्णदीर्घसन्धिः
10. तत् + आस्पदम् = तदास्पदम् – जश्त्वसन्धिः
11. नर + इन्द्रः = नरेन्द्रः – गुणसन्धिः
12. देव + इन्द्र: = देवेन्द्रः – गुणसन्धिः
13. महा + ईश्वरः = महेश्वरः – गुणसन्धिः
14. सह + उत्थितः = सहोत्थितः – गुणसन्धिः
15. तथा + इति = = तथेति – गुणसन्धिः
16. कमलात् + इव = कमलादिव – जश्त्वसन्धिः
17. कुमार: + अपि = कुमारोऽपि – विसर्गसन्धिः
18. तव + एव = तवैव – वृद्धिसन्धिः
19. विधिना + एव = विधिनैव – वृद्धिसन्धिः
20. इंव + उत्पलम् = इवोत्पलम् – गुणसन्धिः
21. अवोचत् + एनम् = अवोचदेनम् – जश्त्वसन्धिः
22. यशः + तु = यशस्तु – विसर्गसन्धिः
23. अतः + अयम् = अतोऽयम् – विसर्गसन्धिः
24. पितुः + त्वदीयस्य = पितुस्त्वदीयस्य – विसर्गसन्धिः
25. पुनः + बभाषे = पुनर्बभाषे – विसरिफादेशसन्धिः
26. ददृशे + अथ = ददृशेऽथ – पूर्वरूपसन्धिः
27. गोत्रभिदपि + अमर्षणः = गोत्रभिदप्यमर्षणः – यणादेशसन्धिः
28. गुणैः + विधीयते = गुणैर्विधीयते – विसरिफादेशसन्धिः
29. किमिच्छसि + इति = किमिच्छति – सवर्णदीर्घसन्धिः
30. क्रतोः + अंशेषेण = क्रतोरशेषेण – विसरिफादेशसन्धिः
31. सारथिः + ययौ – सारथिर्ययौ – विसरिफादेशसन्धिः

धातुरूपाणि

1. अगच्छत् – अगच्छताम् – अगच्छन्
2. बभूव – बभूवतुः – बभूवुः
3. जहार – जहतुः – जहुः
4. ददर्श – ददृशतुः – ददृशुः
5. भवसि – भवथः – भवथ
6. आह – आहतुः – आहुः
7. युज्यताम् – युज्येताम् – युज्यन्ताम्
8. शृणोति – शृणुतः – शृण्वन्ति

समासाः

1. नरेन्द्रः – नराणाम् इन्द्रः – षष्ठीतत्पुरुषसमासः
2. दिलीपसूनुः – दिलीपस्य सूनुः – षष्ठीतत्पुरुषसमासः
3. नरदेवः – नरणां देवः – षष्ठीतत्पुरुषसमासः
4. त्रिलोकनाथः – त्रयाणां लोकानां नाथः – षष्ठीतत्पुरुषसमासः
5. कुमारसैन्यम् – कुमारस्य सैन्यम् – षष्ठीतत्पुरुषसमासः
6. शतक्रतुः – शतं क्रतवः यस्य सः – बहुव्रीहिसमासः
7. उपपन्नदर्शन – उपपन्नं दर्शनं यस्य सः – बहुव्रीहिसमासः
8. मखद्विषः – मखान् द्विषन्तीति मखद्विषः – द्वितीयातत्पुरुषसमासः

रघोः शौर्यम् Summary in Telugu & English

महाकविकालिदासः

परिचय :-
अथ सुमहत्याः भारतीयसंस्कृतेः प्रातिनिध्यं वहत्सु महाकविषु अग्रगण्यः प्रथितयशस्कः कविकुलगुरुः कालिदासमहाकविः । कविशेखरस्यास्य कालविषये भिन्नाभिप्रायाः सन्दृश्यन्ते, तथापि विक्रमादित्यस्य महाराजस्य आस्थाने स्थितेषु महत्सु धीमत्सु नवरत्नेषु अन्यतमः आसीदिति विमर्शकानाम् अभिप्रायः । कालिदासमहाकविना कुमारसम्भवरघुवंशाभिधं महाकाव्यद्वयम्, विक्रमोर्वशीयम् – मालविकाग्निमित्रम् – अभिज्ञानशाकुन्तलाख्यं रूपकत्रयम्, ऋतुसंहार – मेघसन्देशसंज्ञकं खण्डकाव्यद्वयञ्च प्रणीतम् । भारतीयसंस्कृतेः दर्पणभूतम्, बहुनायकसमाश्रितं विलक्षणं महाकाव्यं रघुवंशम् । “उपमा कालिदासस्य” इत्यार्योक्तिः सुप्रसिद्धैव । रमणीयोपमालङ्कारप्रयोगे अलौकिकशेमुषीसम्पन्नः महाकविकालिदासः । प्रस्तुतपाठ्यभागस्तु रघुवंशमहाकाव्यस्य तृतीयसर्गात् सङ्गृहीतः ।

భారతీయ సంస్కృతి యందు మహా కవులలో అగ్రగణ్యుడు కవికుల గురువు. కాలిదాస మహాకవి. ఇతని కాలం ఇత మిద్ధ అను విషయమున చాలా సందేహములు కలవు. అయినప్పటికి విక్రమాదిత్య మహారాజు యొక్క ఆస్థానమునందున్న నవరత్న కవులలో ఒకనిగా విమర్శకుల యొక్క అభిప్రాయము. కాళిదాసునిచే కుమార సంభవము – రఘువంశము అను కావ్యములు – విక్రమోర్వశీయమ్ – మాళవికాగ్ని మిత్రమ్ – అభిజ్ఞాన శాకున్తలాఖ్యం అను మూడు రూపకములు, ఋతుసంహారం మేఘసందేశం అను రెండు ఖండకావ్యములను రచించెను.

రఘువంశ మహాకావ్యం భారతీయ సంస్కృతికి దర్పణముగా ప్రకాశించు అనేక మంది నాయకులతో కూడినది. ”उपमाकालिदासस्य” అని లోక ప్రసిద్ధము. ఉపమాలంకారములను ప్రయోగించుటలో మహాకవి కాళిదాసు దిట్ట. ప్రస్తుత పాఠ్యభాగము రఘువంశ మహాకావ్యము యొక్క తృతీయ సర్గనుండి గ్రహించబడినది.

The greatest poet in Indian culture is the teacher of poets. Kalidasa is a great poet. There are many doubts about his time and his age. However, critics believe that he was one of the Navaratna poets in the court of Vikramaditya Maharaja. Kalidasa composed the poems Kumara Sambhava Raghuvamsa Vikramorvasiyam Malavikagni Matram – Abhignana Shakuntalakhyam, three metaphors, and two Khandas, Ritu Samharam and Meghasandesa.

It consists of many leaders who shine as a mirror of Indian culture. It is known as “Upma Kalidasasya”. The great poet Kalidasa excelled in the beautiful use of metaphors. The present text is taken from the third Sarga of the Raghuvamsa Mahakavyam.

पाठ्यभागपरिचयः

दिलीपमहाराजः स्वपुत्रस्य रघोः युवराजाभिषेकं चकार । शतक्रतोरङ्गत्वेन दिलीपेनोत्सृष्टं यागाश्वम् इन्द्रः जहार । रघुः इन्द्रेण सह युद्धमकरोत् । अन्ते रघुः विजयं प्राप्य इन्द्रेणाभिनन्दितोऽभूत् । सन्तुष्टः इन्द्रः यागाश्वं विनान्यवरदानायोद्युक्तवान् । रघुयुवराजः स्वपितुः यागफलरूपं वरमपृच्छत् । इन्द्रदूतद्वारा वार्ता एषा दिलीपाय निवेदिता । सन्तुष्टः दिलीपः स्वपुत्रं रघुमभिनन्द्य शतक्रतुबिरुदमवाप ।

దిలీపమహారాజు తన కుమారుడైన రఘువునకు యువరాజ పట్టాభిషేకం చేసెను. 99 క్రతువులు పూర్తిచేసిన దిలీపుడు నూఱవ క్రతువును ప్రారంభించెను. ఇంద్రుడు ఆ యాగాశ్వమును అపహరించినాడు. రఘు మహారాజు ఇంద్రునితో యుద్ధము చేసి విజయమును పొందినాడు. ఇంద్రునిచే అభినందించబడినాడు. రఘు నీవు అశ్వమును తప్ప వేరొక వరమును అడుగము అని ఇంద్రుడు పలికెను. రఘువు ఈ విషయమును మీరే దూత ద్వారా నా తండ్రికి తెలియచేయుము అని పలికెను. ఇంద్రుడు అదే విధంగా యాగశాలనందున్న దిలీపునకు వర్తమానమును పంపెను.

దిలీపుడు దేవేంద్రుని గెలిచి అతనిచే అభినందించబడిన తన పుత్రుని అభినందించి శతక్రతు అను బిరుదును పొందెను. ఈ విధంగా రఘువు తండ్రి మనోరథమును తీర్చెను.

King Dilipa crowned his son Raghu as the prince. Having completed 99 rituals, Dilipa began the hundredth ritual. Indra stole the sacrificial horse. King Raghu fought with Indra and won. He was praised by Indra. Raghu said, “You do not ask for any other boon except the horse.” Raghu said, “You yourself inform my father about this matter through a messenger.” Indra sent a message to Dilipa in the sacrificial hall in the same way.

Dilipa defeated Devendra and praised his son, who was praised by him, and received the title of “Satakratu”. In this way, Raghu fulfilled his father’s wish.

पाठ्यांशः :-

1. नरेन्द्रमूलायतनादनन्तरं तदास्पदं श्रीर्युवराजसंज्ञितम् ।
अगच्छदंशेन गुणाभिलाषिणी नवावतारं कमलादिवोत्पलम् ॥

అర్థాలు :
गुण = వినయాది గుణములను,
अभिलाषिणि = కోరుచుండెడి,
श्रीः = రాజ్యలక్ష్మి,
नरेन्द्र = దిలీప మహారాజు నుండి,
मूलायनात् = ప్రధానస్థానం నుండి,
अनन्तरं = సమీపమున,
युवराजसंज्ञित = యువరాజు అయిన,
तत् = ఆ రఘు మహారాజు,
अस्पदं = స్థానమును,
कमालात् = పూర్వ కమలము నుండి,
नवाव तारं = నూతన ఉత్పత్తి కలిగిన,
उत्पलमिव = కలువ వలే అంశేన = భాగము చేత,
आगच्छत = పొందెను.

భావం :- సువాసన కోరెడి లక్ష్మి సాయంకాలమున ముడుచుకొను కమలముల నుండి వికసించిన కలువలో చేరునట్లు వినయాది గుణములను అపేక్షించు రాజ్యలక్ష్మి దిలీప మహారాజు నుండి యువరాజైన రఘు మహారాజును ఆశ్రయించెను.
దిలీపుడు చాలా కాలము రాజ్యభారమును వహించి, తన కుమారుడైన రఘు మహారాజునకు యువరాజ పట్టాభిషేకమును చేసెను.

Meaning: Like the fragrant lotuses that Lakshmi gathers in the evening, seeking the qualities of humility, Rajya Lakshmi sought refuge in Raghu Maharaja, the prince of Dilip Maharaja. Dilip Maharaja ruled for a long time and crowned his son Raghu Maharaja as the prince.

2. विभावसुः सारथिनेव वायुना घनव्यपायेन गभस्तिमानिव ।
बभूव तेनातितरां सुदुस्सहः कटप्रभेदेन करीव पार्थिवः ॥

అర్థాలు :
वायुना = వాయువుతో,
सारथिना = కూడిన,
विभावसुरिव = అగ్నివలెను,
घनव्यपायेन = శరదృతువు యందు,
गभस्तिमानिव = సూర్లునీ వలెను,
कट = గండస్థలము జొక్క,
प्रभेदेन = మదస్రావము చేత,
करीव = గజము వలెను,
पार्थिव: = దిలీపుడు,
तैन = ఆ రఘు మహోరాజుచే కూడిన వాడై,
अतितरा = మిక్కీలి,
सुदस्सह: = సహింపశక్యము కాని వాడు,
बभूव = అయ్యెను.

భావం :- రఘువునితో కూడిన దిలీపుడు, అగ్నితో కూడిన వాయువు వలెను, శరత్కాలము నందలి సూర్యుని వలెను మదముతో కూడిన గజము వలెను ప్రకాశించెను..

Meaning :- Dilipu, with Raghu, shone like the wind with fire, like the sun in autumn, and like the meadow with honey.

3. नियुज्य तं होमतुरंगरक्षणे धनुर्धरं राजसुतैरनुद्रुतम् ।
अपूर्णमेकेन शतक्रतूपमः शतं क्रतूनामपविघ्नमाप सः ॥

అర్థాలు :
शतक्रतूपम: = దేవేంగ్రునితో సమానమైన,
स: = ఆ దిలీపుడు,
राजसुतै: = రాజపుత్రులచే,
अनुद्रर्त = కూడుకొని ఉన్న,
धनुर्धर्र = ధనుర్ధారియైన,
तं = ఆ రఘువును,
होम = హోమార్ధములైన,
तुर्रंग = అశ్వముల యొక్క,
रक्षणे = సంరక్షణ యందు,
नियुज्य = ఆజ్ఞాపించి,
एकेन = ఓ క్రతువు చేత,
अपूर्ण = తక్కువైన,
क्रतूनां = అశ్వమేథముల యెక్క,
शतं = నూటిని,
अपविघ्न यथा तथा = అవిఖ్నములు కలుగునట్లు,
आप = పొందెను
భావం :- దేవేంద్రునితో సమానుడైన దిలీపుడు అశ్వమేథయాగం చేయదలచి ఆ అశ్వ రక్షణకు రాజపుత్రుల పరివారముగా గల రఘువును నియోగించెను.
Meaning: Dilipu, who was equal to God Indra, wanted to perform the Ashwamedha Yagama (horse sacrifice), and he assigned Raghu, who was a retinue of Rajputs, to protect the horses.

4 ततः परं तेन मखाय यज्वना तुरंगमुत्सृष्टमनर्गलं पुनः ।
धनुर्भृतामग्रत एव रक्षिणां जहार शक्रः किल गूढविग्रहः ॥

అర్థాలు :
तत:पर्र = 99 క్రతువులు పూర్తి అయిన పిమ్మట,
यज्वना = యథావిధిగా యాగం చేసిన,
तेन = దిలీపుని చేత,
पुनः = మరల,
मखाय = యాగము చేయుట కొఱకు,
उत्सृष्ट = విడువబడిన,
अनर्गलं = పతి బంధరహితమైన,
तुरङ्ग = అశ్వమును,
धनुर्भृता = ధనుర్థారులైన,
रक्षिणा = సంరక్షకుల యొక్క
अग्रत एव = ముందరనే,
शक्र: = దేవేంగ్రుడు,
गूढ = రహస్యమైన,
विग्रहस्सन् = శరీరం కలవాడగుచు,
जहारकिल = అహహరించెనట !
భావం :- దిలీపుడు నూరవ అశ్వమేథయాగము చేయుటకు విడిచిపెట్టబడిన అశ్వమును అదృశ్యరూపము ధరించిన ఇంద్రుడు ధనుర్థారులు ఉండగానే అశ్వమును అపహరించెను.
Meaning:- Indra, who had assumed an invisible form, stole the horse that was left for Dilipu to perform the hundredth Ashwamedhayaga while the archers were still present.

5. विषादलुप्तप्रतिपत्ति विस्मितं कुमारसैन्यं सपदि स्थितं च तत् ।
वसिष्ठधेनुश्च यदृच्छयागता श्रुतप्रभावा ददृशेऽथ नन्दिनी ॥

అర్థాలు :

तत् कुमारसैन्यं = ఆ రఘువు యుక్క నేన,
सपदि = ఆ క్షణమందు,
विषाद = దిగులుచే,
लुप्त प्रतिपत्ति = పోయిన కర్తవ్య జ్ఞానము కలిగినదగుచు,
विस्मितंसत् = ఆశ్చర్యముచే,
स्थितंच = ఉండెను,
अथ = అనంతరం,
श्रुत = వినబడిన,
प्रभाव = మహాత్మృము కలిగిన,
यदुच्छया = స్వేచ్ఛ చేతను,
आगता = వచ్చిన,
नंदिनी = నందిని గోవు,
व्रसिष्ठ धेनुश्च = వసిష్ఠుని ధేనువు,
ददृशे = కూడబడెను.
భావం :- రఘువు అశ్వము మాయమగుటచే కర్తవ్యహీనుడై స్థబ్ధుడయినాడు. ఆ సమయమునందే వసిష్ఠుని ధేనువు అయిన నందిని అక్కడకు వచ్చెను.
Meaning:- Raghu was helpless and stunned by the disappearance of his horse. At that time, Nandini, the goddess of Vasishtha, arrived there.

6. तदङ्गनिष्यन्दजलेन लोचने प्रमृज्य पुण्येन पुरस्कृतस्सताम् ।
अतीन्द्रियेष्वप्युपपन्नदर्शनो बभूव भावेषु दिलीपनन्दनः ॥

అర్థాలు :
सतां = సత్పురుషుల చేత,
पुरस्कृत: = సత్కరించబడిన ,
दिलीपनन्दन: = రఘువు,
पुण्येन = పుణ్యము చేత,
तदंगनिष्यन्द जलेन = ఆ నందినీ ధేనువు యొక్క మూత్రం చే,
लोचने = నేత్రములను,
प्रमुज्य = కడుగుకొని,
अतींद्रियेष्वपि = ఇంద్రియములను అతిక్రమించినవి అయినను,
भावेषु = పదార్థముల యందు,
उपपत्न = సంభవించిన,
दर्शन: = సాక్షాత్కార శక్త కలిగిన వాడు,
बभूव = అయ్యెను
భావం :- రఘువు గోవు యొక్క మూత్రముచే కన్నులు తుడుచుకొనగానే భౌతిక ఇంద్రియములచే చూడబడని వస్తువులు అతని కనులకు కనబడెను.
Meaning: As soon as Raghu wiped his eyes with the urine of a cow, objects that were not visible to the physical senses became visible to his eyes.

7. स पूर्वतः पर्वतपक्षशतनं ददर्श देवं नरदेवसम्भवः ।
पुनः पुनः सूतनिषिद्धचापलं हरन्तमश्वं रथरश्मिसंयतम् ॥

అర్థాలు :
नरदेवसंभव: = దిలీపని కుమారుడైన రఘువు,
पुन: पुन: = మాటి మాటికిని,
सूत = సారధిష్రైన సమాతి చేత,
निषिद्ध = అడ్డగింపబడిన,
चापलं = ఔద్ధత్యము కలిన,
रथ = రథము యొక్క,
रश्मि = పగ్గములచేత,
संयुतं = కట్టబడిన,
अश्वं = అశ్వమును,
हरंतं = అవహరించు చుండెడి,
पर्वत = పర్వతముల యెుక్క,
पक्ष = రక్కలకు,
शतनं = ఛేదకుడైన,
देवं = దేవేంద్రుని,
पूर्वत: = పూర్వ దిక్కునందు,
ददर्श = చూచెను.
భావం :- రఘువు పర్వతముల రెక్కలను ఖండించిన దేవేంద్రుడే అశ్వము హరించుట చూచెను. అతడు సమాతలితో కూడి తూర్పు దిక్కునకు వెళ్ళుటను చూచెను.
Meaning:- Raghu saw Devendra, who had cut off the wings of the mountains, killing the horse. He saw him going towards the east along with Samatha.

8. शतैस्तमक्ष्णामनिमेषवृत्तिभिर्हरिं विदित्वा हरिभिश्च वाजिभिः ।
अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण निवर्तयन्निव ॥

అర్థాలు :
रघु: = రఘువు,
तं = వానిని,
अनिमेष – वृत्तिभि: = రెప్పపాటులేని,
अक्षणां – शतै: = సహస్ర నేత్రములు కల,
हरिभिः = పచ్చని వర్ణములైన,
वाजिभिःच = అశ్వముల చేతను,
हरिं = దేవేంద్రునిగా,
विदित्वा = తెలుసుకొని,
गगन् स्पृशा = అంతరిక్ష వ్యాపి అయినట్టిదియు,
धीरेण = గంభీరమైన,
स्वरेण = ధ్వనిచే,
निवर्तयन्निव = వెనుకకు త్రిప్పెడు వాడు వలే,
एन = ఈ దేవేంద్రుని గూర్చి,
अवोचत् = పలికెను.

భావం :- రఘువు అశ్వమును అపహరించిన సహస్రాక్షుడైన దేవేంద్రునిగా తెలుసుకొని అడ్డగించువాని వలె అంతరిక్షములో వినబడునట్టుగా ఈ విధంగా పలికెను.

Meaning: Raghu, recognizing the thousand-strong demon Devendra who had stolen the horse, spoke thus, as if it were heard in space, as if he were the one who would stop him.

9. मखांशभाजां प्रथमो मनीषिभिस्त्वमेव देवेन्द्र ! सदा निगद्यसे ।
अजस्रदीक्षाप्रयतस्य मद्गुरोः क्रियाविघाताय कथं प्रवर्तसे ॥

అర్థాలు :
हे देवेन्द्र = ఓ దేవేంద్రుడా !,
मनीषिभि: = విద్వాంసుల చేత,
त्वमेव = నీవే,
मख = యజ్ఞముల యందు,
अंश = హవిర్భాగములను,
भाजां = పొందెడి దేవతలలో,
प्रथम: = మొదటివాడివిగా,
सदा = నిరంతరం,
निगद्यसे = చెప్పబడుచున్నావు.
तथापि = అట్లయినను,
अजस्र = ఎల్లప్పుడూ,
दीक्षा = యాగ దీక్ష యందు,
प्रयतस्य = నియమితుడైన,
मद्गुरो: = నా తండ్రియొక్క,
क्रियाविघाताय = క్రతువును నశింపచేయుట కొఱకు,
कथं = ఎట్లు,
प्रवर्तसे = ప్రవర్తించుచున్నావు.
భావం :- ఓ దేవేంద్ర హవిర్భాగములను భుజించుట యందు నీవే ప్రథముడవు కదా ! నా తండి క్రతువును ఏల విఘ్నము చేయుచున్నావు.
Meaning: O Devendra, you are the first to eat the parts of the body! Why are you disturbing my father’s ritual?

10. त्रिलोकनाथेन सदा मखद्विषस्त्वया नियम्या ननु दिव्यचक्षुषा ।
स चेत्स्वयं कर्मसु धर्मचारिणां त्वमन्तरायो भवसि च्युतो विधिः ॥

అర్థాలు :
त्रिलोकनाथेन = ముల్లోకములకు నాథుడవైన,
दिव्यचक्षुषा = దివ్యదృష్టి కలిగిన,
त्वया = నీ చే,
मखद्विष: = యాగవిఘ్నకారులు,
सदा = నిరంతరం,
नियम्यान = శిక్షింపబడదగిన వారు కదా,
नु = అట్టి,
त्वं = నీవు,
धर्म = ధర్మములను,
चारिणां = ఆచరించుచుండెడి వారి యొక్క,
कर्मसु = యాగముల యందు,
स्वयं = స్వయముగానే,
अन्तराय: = విఘ్నభూతుడవు,
भवसि चेत् = అయితి వేని,
विधि: = అనుష్ఠానము,
च्युत: = నష్టమై పోయినది.
భావం :- ముల్లోకములకు ప్రభువైన నీవు యాగములకు అవరోధము కల్గించిన వానిని శిక్షించవలెను. నీవే యాగధర్మమునకు విరోధము కల్పించదగునా !
Meaning: You, the Lord of the three worlds, should punish the one who creates obstacles to the sacrifices. You yourself create obstacles to the ritual of sacrifice!

11. तदङ्गमग्र्यं मघवन्महाक्रतोरमुं तुरंगं प्रतिमोक्तुमर्हसि ।
पथश्शुचेर्दर्शयितार ईश्वरा मलीमसामाददते न पद्धतिम् ॥

అర్థాలు :
हे मघवन् = ఓ దేవేంద్రుడా !
तत् = ఆ కారణం వలన,
महाक्रतो: = అశ్వమేథయాగమునకు,
अङगं = సాధనమైన,
अग्र्रं = శ్రేషమైన,
अमुंतुरंडगं = ఈ అశ్వమును,
प्रतिमोक्तु = మరల విడిచి పెట్టుటకు,
अर्हसि = తగియున్నావు,
शुचे: = పవిత్రమైన,
पथ: = మార్గమును,
दर्शयितार: = చూపించు చుండెడి,
ईश्वरा: = పెద్దలు,
मलीमसां = మలినమైన,
पद्धतिं = మార్గమును,
नददते = స్వీకరీంపరు.
భావం :- ఓ ఇంద్ర ! యాగాశ్వమును విడిచిపెట్టుము. సన్మార్గులు అయోగ్యమయిన పనులను చేయరు.
Meaning: O Indra! Leave the sacrificial horse. The righteous do not do unworthy deeds.

12. इति प्रगल्भं रघुणा समीरितं वचो निशम्याधिपतिर्दिवौकसाम् ।
निवर्तयामास रथं सविस्मयः प्रचक्रमे च प्रतिवक्तुमुत्तरम् ॥

అర్థాలు :
इति = ఈ విధముగా,
रघुणा = రఘువుచే,
समारितं = చెప్పబడిన,
प्रगल्भं = ప్రౌఢమైన,
वच: = వచనమును,
निशम्य = విని,
दिवौकसां = దేవతలకు,
अधिपति: = ప్రథవైన ఇంద్రుడు,
सविस्मयस्सन् = ఆశ్చర్యముతో,
रथं = రథమును,
निवर्तयामास = వెనుకకు త్రిప్పెను,
उत्तरं = సమాధానం,
प्रतिवक्तुं = చెప్పబట కొరకు,
प्रचक्रमेच = ఉపక్రమించెను.
భావం :- రఘువు యొక్క మాటలకు ఇంద్రుడు ఆశ్యర్యముతో సమాధానమిచ్చుటకు రథమును వెనుకకు తిప్పెను.
Meaning :- Indra, surprised by Raghu’s words, turned his chariot around to answer.

13. यदात्थ राजन्यकुमार ! तत्तथा यशस्तु रक्ष्यं परतो यशोधनैः ।
जगत्प्रकाशं तदशेषमिज्यया भवद्गुरुर्लङ्घयितुं ममोद्यतः ॥

అర్థాలు :
हे राजन्य क़ुमार = ఓ క్షత్రియుడా !,
यत् = ఏ వాక్యము,
अत्थ = చెప్పుచున్నావో,
तत् = ఆ వాక్యం,
तथा = అట్లే,
कितु = కాని,
यशोधनै: = కీర్తియే ధనముగా కలవారి చేత,
परत: = ఇతరుల నుండి,
यश: = కీర్తి,
रक्ष्यं = రక్షింపదగినది,
भवद्रुरु: = నీ తండ్రి అయిన దిలీపుడు,
जगत्प्रकाशं = లోకప్రసిద్ధమైన,
अशेषं = సమస్తమైన,
मम = నా యొక్క,
तत् = ఆ యశస్సును,
इज्यया = యాగము చేత,
लंघयितु = తిరస్కరించుటకు,
उद्यतः = ఉద్యుక్తుడయ్యెను.
భావం :- ఓ రాజపుత్రా ! నీవు పలికిన మాటలు యదార్థమే. యశస్సుయే ధనముగా’ కలవారు తమ కీర్తిని ఇతరులు హరించకుండా రక్షించుకొందురు. నీ తండ్రి నా కీర్తిని తిరస్కరించుటకు ప్రయత్నించెను.
Meaning:- O prince! What you have said is true. Those who have fame as their wealth protect their fame from being stolen by others. Your father tried to steal my fame.
వివరణ : (నూరు యజ్ఞములు చేసిన వాడు శతక్రతుః ఇంద్ర పదవిని పొందును. దిలీపుడు 99 క్రతువులు చేసినాడు. నూరవ క్రతువును చేసినచో ఇంద్రుని కీర్తికి భంగము కలుగును.)
Explanation: (He who performs a hundred yajnas attains the status of Indra. Dilipu
performed 99 yajnas. If he performs the hundredth yajna, Indra’s fame will be tarnished.

14. हरिर्ययैकः पुरुषोत्तमस्समृतो महेश्वरस्त्र्यम्बक एव नापरः ।
तथा विदुर्मां मुनयश्शतक्रतुं द्वितीयगामी न हि शब्द एष नः ॥

అర్థాలు :
यथा = ఏ ప్రకారంగా,
हरि: = విష్ణువు,
एकएव = ఒక్కడే,
पुरूषोत्तम: = పరుషోత్తముడు,
समृत: = స్మరింపబడునో,
यथा = ఏ ప్రకారంగా,
त्र्यंबकमेव = త్రినేత్రుడే,
महेश्वर: = మహేశ్వరుడుగా,
समृत: = చెప్పబడుచున్నాడో,
अपर: = మరియొక పురుషుడు,
तथा = ఆ ప్రకారం,
न स्मृत: = స్మరింపబడడో,
तथा = అదే విధంగా,
मुनय: = ఋషీశ్వరులు,
मां = నన్ను,
शतक्रतुं = శతక్రతువుగా,
विदु: = తెలుసుకున్నారు,
नः = మా యొక్క
एष: = ఈ త్రివిధములైన,
शब्द:= శద్దము,
द्वितीयगामी = రెండవవానిని,
गामी = పొందునట్టిది,
नहि = కానేరదు.
భావం :- రాజకుమారా ! పురుషోత్తముడైన విష్ణువు ఒక్కడే త్రినేత్రుడైన ఈశ్వరుడొక్కడే. అదే విధంగా శతక్రతువునిగా నన్ను తెలుసుకొనుము.
Meaning :- O prince! There is only one Lord, the supreme being, Vishnu, the three-eyed Lord. In the same way, know me as Shatakrat.

15. अतोऽयमश्वः कपिलानुसारिणा पितुस्त्वदीयस्य मयाऽपहारितः ।
अलं प्रयत्नेन तवात्र मा निधाः पदं पदव्यां सगरस्य सन्ततेः ॥

అర్థాలు :
अतः = ఆ కారణము వలన,
त्वदीयस्य = నీ సంబంధమైన,
पितु: = తండ్రి యొక్క
अयं = ఈ నూరవదైన,
अश्व: = అశ్వము,
कपिल = కపిల మహర్షిని,
अनुसारिणा = అనుసరించిన,
मया = నా చేత,
अपहारितः = అపహరించబడెను,
तव = నీయొక్క,
अत्र = ఈ అశ్వమునందు,
प्रयत्नेन = ప్రయాసం చేత,
अलं = చాలును,
सगरस्य = సాగర చక్రవర్తి యొక్క,
संत्ते: = సంతానము యొక్క,
पदव्यां = మార్గము నందు,
पदं = పాదమును,
मानिधा: = ఉంచకుము.
భావం :- యాగాశ్వమును నేనపహరించినాను. ఈ విషయమున ప్రయాసపడకుము. పూర్వము సగర చక్రవర్తి కుమారులు యాగాశ్వ విషయమున కపిల మహర్షి కోపాగ్నికి ఆహుతి అయినారు.
Meaning : I have stolen the sacrificial horse. Do not worry about this. In the past, the sons of Emperor Sagara were subjected to the wrath of Sage Kapila over the sacrificial horse.

16. ततः प्रहस्यापभयः पुरन्दरं पुनर्बभाषे तुरगस्य रक्षिता ।
गृहाण शस्त्रं यदि सर्ग एष ते न खल्वनिर्जित्य रघुं कृती भवान् ।

అర్థాలు :
तत: = అనంతరము,
तुरगस्य = అశ్వమునకు,
रक्षिता = సంరక్షకుడైన రఘువు,
प्रहस्य = బిగ్గరగా నవ్వి,
अपभयस्सन् = భయము లేని వాడగుచు,
पुनः = తిరిగి,
पुरंदरं = దేవేంద్రుని గూర్చి,
बभाषे = పల్కెను,
एष: = ఈ అశ్వం విడవకపోవుట,
ते = నీకు,
सर्गेयदि = నిశ్చయమనిచో,
शस्त्रं = ఆయుధమును,
गृहाण = పట్టుము,
भवान् = నీవు,
रघुं = రఘువును,
अनिर्जित्य = జయింపకయే,
कृती = కృతకృత్యుడవు,
न खलु = కాజాలవు కదా !.
భావం :- రఘువు ఏ మాత్రం భయము చెందక మీరు అశ్వమును విడువనిచో నాతో యుద్ధము చేసి నన్ను జయించి నీ ఇష్టమును పూర్తి చేయుము.
Meaning:- Raghu, if you do not fear at all, please fight with me, defeat me and fulfill your wish.

17. स एवमुक्त्वा मघवन्तमुन्मुखः करिष्यमाणस्सशरं शरासनम् ।
अतिष्ठदालीढविशेषशोभिना वपुःप्रकर्षेण विडम्बितेश्वरः ॥

అర్థాలు :
स: = ఆ రఘువు,
उन्मुखस्सन् = ఎత్తబడిన ముఖము కలవాడగుచు,
मघववंत = దేవేంద్రుని గూర్చి,
एवं = ఈ ప్రకారముగా,
उक्त्वा = చెప్పి,
शरासनं = ధనస్సును,
शशरं = బాణసహితముగా,
करिष्यमाण: = చేయబడేవాడగుచు,
अलीढ विशेष शोभिना = స్థానబేధముచే అధికంగా ప్రకాశించుచుండెడి,
वपु: = శరీరము యొక్క,
प्रकर्षेण = ఔన్నత్యము చేత,
विडंबित = అనుసరింపబడిన,
ईश्वरस्सन् = పరమేశ్వరుని వలె,
अतिष्ठत् = ఉండును.
భావం :- రఘువు ఇంద్రునికి అభిముఖుడై ధనస్సును ఎత్తైను. అతడు ఈశ్వరుని వలె నిలచెను.
Meaning: Raghu raised his bow facing Indra. He stood like a god.

18. रघोरवष्टम्भमयेन पत्रिणा हृदि क्षतो गोत्रभिदप्यमर्षणः ।
नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने धनुष्यमोघं समधत्त सायकम् ॥

అర్థాలు :
रघो: = రఘువు యొక్క,
अवष्टंभमयेन = స్థంభన రూపమైన ధైర్యంగా మాట్లాడుటను,
पत्रिणा = బాణము చేత,
हृदि = హృదయమునందు,
क्षत: = కొట్టబడినవాడు అగు,
अमर्षण: = కోపంతో కూడిన,
गोत्रभिदपि = దేవేంద్రుడును,
नव = క్రొత్తవైన,
अंबुद = మేఖముల యొక్క,
अनीक = సమూహమునకు,
मुहूर्त = ముహూర్త మాత్రమునందు,
लाञ्छने = సుచిహ్నమైన,
धनुषि = ధనస్సునందు,
अमोघं = వ్యర్థము కాని,
सायकं = బాణమును,
समधत्त = కూర్చెను.
భావం :- ఇంద్రుడు రఘువు యొక్క మాటలకు క్రోధుడై మేఘ చిహ్నమైన ధనువును సంధించెను.
Meaning :- Indra, angered by Raghu’s words, met Dhanu, the symbol of the cloud.

19. दिलीपसूनोस्स बृहदुजान्तरं प्रविश्य भीमासुरशोणितोचितः ।
पपावनास्वादितपूर्वमाशुगः कुतूहलेनेव मनुष्यशोणितम् ॥

అర్థాలు :
भीम = భయంకరులైన,
असुर = రాక్షసుల యొక్క,
शोणित = రక్తమందు,
उचित: = పరిచయమైన,
स: = ఆ ఇంద్రునిచే విడువబడిన,
अशुग: = బాణము,
दिलीपसूनो: = రఘువు యొక్క,
बृहत् = విస్తారమైన,
भुज = బాహువుల యొక్క,
अंतरं = మధ్య ప్రదేశమును,
प्रविश्य = ప్రవేశించి,
अनास्वादितपूर्व = పూర్వము రుచి చూడని,
मनुष्य शोणितं = మానవ రక్తమును,
कुतूहलेनेव = ఉత్కంఠ చేత,
पपौं = పానము చేసెను.
భావం :- అసురుల రక్తమును త్రాగుటకు అలవాటు పడిన ఇంద్రునిచే ప్రయోగించిన బాణము, పూర్వము రుచి చూడని మానవ రక్తమును రఘు హృదయము నుండి పానము చేసెను.
Meaning: – The arrow fired by Indra, who was accustomed to drinking the blood of demons, made Raghu drink human blood, which he had never tasted before, from his heart.

20. हरेः कुमारोऽपि कुमारविक्रमः सुरद्विपास्फालनकर्कशाङ्गुलौ ।
भुजे शचीपत्रविशेषकाङ्किते स्वनामचिह्नं निचखान सायकम् ॥

అర్థాలు :
कुमार = కుమార స్వామి యొక్క,
विक्रम: = పరాక్రమముగల,
कुमार: अपि = రఘువను,
सुरद्विप = ఐరావతము యొక్క,
अस्फालन = తట్టుటచే,
कर्कक = కఠినములైన,
अङगुलौ = వేళ్ళు కలిగిన్టి,
शची = శచీదేవి యొక్క,
पत्रविशेषक = మకరీకా పత్ర విశేషముల చేత,
अङ्ड़िते = గుర్తులు కరిగిన,
हरे: = దేవేంద్రుని యొక్క,
भुजे = బాహువునందు,
स्वनाम चिह्न: = గుర్తులు కలిగిన,
सायकं = బాణమును,
निचखान= నాటెను.
భావం :- కుమారస్వామి వంటి పరాక్రమము కలిగిన రఘువు దేవేంద్రుని భుజమందు బాణమును వేసెను. అవి శచీదేవిచే వేయబడిన పత్ర విశేషముల వలె నుండెను.
Meaning: Raghu, who was as brave as Kumaraswamy, shot an arrow into the shoulder of Devendra. They were like the arrows shot by Sachidevi.

21. जहार चान्येन मयूरपत्रिणा शरेण शक्रस्य महाशनिध्वजम् ।
चुकोप तस्मै स भृशं सुरश्रियः प्रसह्य केशव्यपरोपणादिव ॥

అర్థాలు :
अन्येन = మరిజుక,
मयूरपत्रिणा = నెమలి రెక్కలు కలిగిన,
शरेण = బాణము చేత,
शक्रस्य = ఇంద్రుని యొక్క,
महत् = ఉత్కృష్టమైన,
अशनि = వజ్రాయుధ రూపమైన,
ध्वर्ज = టెక్కమును,
जहारच = భేదించెను.
स: = ఆ దేవేంట్రుడు,
सुरश्रिय: = దేవలక్ష్మి యొక్క,
प्रसह्य = బలాత్కారముగా,
केश = కేశమల యొక్క,
व्यपरोपणादिव = ఛేదించుట వలే,
तस्मै = ఆ రఘువు కొరకు,
भृशं = మిక్కిలి,
चुकोप = కోపమును పొందెను.
భావం :- రఘువు మిక్కిలి బలిష్టమైన దేవేంద్రుని ధ్వజమును నెమలి రెక్కలు గల మరియొక బాణంతో విరుగ గొట్టెను. దేవేంద్రుడు రఘువుపై మిక్కిలి కోపించెను.
Meaning: Raghu broke the very strong flag of Devendra with another arrow with peacock wings.’ Devendra, who was angry, became very angry with Raghu.

22. तयोरुपान्तस्थितसिद्धसैनिकं गरुत्मदाशीविषभीमदर्शनैः ।
बभूव युद्धं तुमुलं जयैषिणोरधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्च पत्रिभिः ॥

అర్థాలు :
जय = పరస్పర జయమును,
एषिणो: = కోరుచుండెడి,
तथो: = ఆ ఇంద్ర రఘువులు,
गरुत्मत् = గరుత్మంతుని వలెను,
आशीविष = సర్పమువలెను,
भीम = భయంకరములైన,
दर्शनै: = దర్శనములు కరిగి,
अधोमुखै: = అధోముఖము లైనట్టి,
ऊर्ध्वमुखै: च = ఊర్థ్య ముఖములైన,
पत्रिभि: = బాణములచే,
उपांत = సమీపప్రదేశము నందు, స్థితః = ఉన్న,
सिध्द = దేవతలు,
सैनिकं = సైనికులు,
तुमुलं = సంకులమైన,
युध्दं = యుద్ధము,
बभूव = జరిగెను.
భావం :- జయము నందు ఇచ్ఛ కలవారైన ఇంద్ర రఘువులు పరస్పరం యుద్ధమును చేసిరి. ఆ యుద్ధము మహాసర్పము గరుత్మంతునితో పోరాటమువలే నుండెను. పైనుండి దేవేంద్రుడు బాణములను అధోముఖమునకు విడుచు చుండగా రఘువు ఊర్ధ్వముఖమునకు బాణములు విడిచెను. వ్యాపించిన బాణములను దేవతలు సేనాజనులు చూచుచుండిరి.
Meaning: – There is no one else but you. I am pleased with you. Leave the horse and ask for what else you want.

23. अतिप्रबन्धप्रहितास्त्रवृष्टिभिस्तमाश्रयं दुष्प्रसहस्य तेजसः ।
शशाक निर्वापयितुं न वासवः स्वतच्युतं वह्निमिवाद्भिरम्बुदः ॥

అర్థాలు :
वासव: = దేవేంద్రుడు,
अतिप्रबन्ध = ఎక్కువగా,
प्रहित = ప్రయోగించబడిన,
अंस्त्र = ఆయధముల యొక్క,
वृष्टिभि: = వర్షములచేత,
दुष्प्रसहस्य = దుఃఖము చేత సహించలేని,
तेजस: = ప్రతాపమునకు,
आश्ययं = స్థానధూతుడైన,
तं = ఆ రఘువును,
अंबुद: = మేఘము,
अद्भि: = ఉదకము చేత,
स्वत: = తనవల్లను,
च्युतं = పడిన,
वहिनमिव = అగ్నివలె,
निर्वापयितु = శమింపచేఉుట కొఱకు,
न शशाक = సమర్ధుడు కాకపోయెను.
భావం :- దేవేంద్రునిచే ప్రయోగింపబడిన బాణ పరంపరలు ప్రతాపము కలిగిన రఘువుచే అడ్డగింపబడినవి. ఏ విధంగానైతే మేఘము తన ఉదకము చేత తన గర్భమునందే పుట్టిన అగ్నిని చల్లార్చలేదో అదే విధంగా రఘువు యొక్క కోపం చల్లారలేదు.
Meaning: – The volleys of arrows fired by Devendra were blocked by the mighty Raghu. Just as a cloud cannot quench the fire born in its womb with its water, similarly Raghu’s anger could not be quenched.

24. ततः प्रकोष्ठे हरिचन्दनाङ्किते प्रमथ्यमानार्णवधीरनादिनीम् ।
रघुश्शशाङ्कार्धमुखेन पत्रिणा शरासनज्यामलुनाद्विडौजसः ॥

అర్థాలు :
तत: = అనంతరము,
रघु: = రఘువు,
हरिचंदन = శ్రీ చందనము చేత,
अङ्किते = గుర్తు కలదిగా,
प्रकोष्टे = మోచేతి క్రింద ప్రదేశము,
प्रमथ्यमान = మధింపబడుతున్న,
अर्णव = సముద్రము వలె,
धीर = గంభీరముగా,
नादिनीं = ధ్వని చేయుచుండెడి,
बिडौजस: = ఇంద్రుని యొక్క,
शरासनज्यां = ధనస్సు యొక్క అల్లెత్రాడును,
शशांक = చంద్రుని యొక్క,
अर्थ = ఖండము వంటి,
मुखेन = అగ్రఖాగము కలిగిన,
पत्रिणा = బాణము చేత,
अलूनात् = ఛేదించెను.
భావం :- సముద్ర హోరు వలె ధ్వని చేయుచున్న దేవేంద్రుని వింటినారిని అర్థ చంద్ర బాణంచే ఛేదించెను.
Meaning: – Devendra, who was making a sound like the roar of the ocean, was pierced with an arrow by the crescent moon.

25. स चापमुत्सृज्य विवृद्धमत्सरः प्रणाशनाय प्रबलस्य विद्विषः ।
महीध्रपक्षव्यपरोपणोचितं स्फुरत्प्रभामण्डलमत्रमाददे ||

అర్థాలు :
विवृध्द = వృద్ధి పొందిన,
मत्सर: = కోపము కలిగిన,
स: = ఆ దేవేంద్రుడు,
चापं = ధనస్సును,
उत्सृज्य = విడచి,
प्रबलस्य = మిక్కిలి బలము కలిగిన,
विद्विष: = శతృవైన రఘువు యొక్క,
प्रणाशनाय = సంహరించుట కొరకు,
महीन्द्र = పర్వతముల యొక్క,
पक्ष = రెక్కల యొక్క,
व्यपरोपण = ఛేదనము నందు,
उचितं = పరిచితమైనట్టి,
स्पृरत्पभा मण्डल = ప్రకాశించెడి కాంతి పుంజము కలిగిన,
अस्त्रं = వజ్రాయుధమును,
आददे = తీసుకానుము.
భావం :- వైరముగల దేవేంద్రుడు ధనస్సును విడచి పర్వతము రెక్కలను ఖండించిన వజ్రాయుధమును రఘువును చంపుటకై తీసుకొనెను.
Meaning :- The enmity-stricken god Indra, having let go of his bow, took up the thun- derbolt, which had cut off the wings of the mountain, to kill Raghu.

26. रघुर्भृशं वक्षसि तेन ताडितः पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः ।
निमेषमात्रादवधूय च व्यथां सहोत्थितस्सैनिकहर्षनिस्वनैः ॥

అర్థాలు :
रघु: = రఘువు,
तेन = ఆ వజ్రాయుధంచే,
भृशं = మిక్కిలి,
वक्षसि = వక్షస్థలము నందు,
ताडितस्सन् = కొట్టబడిన వాడగుచు,
सैनिक = సేనా జనుల యొక్క,
अश्रुभिस्सह = నేత్రోదకముతో కూడా,
भूमौ = భూమి యందు,
पपात = పడెను,
निमेषमात्रात् = నిమిష మాత్రం వలన,
व्यथां = దుఃఖమును,
अवधूय = తిరస్కరించి,
सैनिक = సేనా జనుల యొక్క,
हर्ष = సంతోషము చేత,
निस्वनैस्सह = సింహ నాదములతో గూడా,
उत्थितश्च = లేచిన వాడయ్యెను.
భావం :- రఘువు వజ్రాయుధము చేత హృదయంపై కొట్టబడగానే నేలపై పడి నిమిష మాత్రమునే లేచెను. అంత సేనాజనులు కన్నీటిని మరచి సింహనాదములు చేసిరి.
Meaning: – As soon as Raghu was struck in the heart by the thunderbolt, he fell to the ground and rose up only for a moment. At that moment, the soldiers forgot their tears and made lion noises.

27. तथाऽपि शस्त्रव्यवहारनिष्ठुरे विपक्षभावे स्थिरमस्य तस्थुषः ।
तुतोष वीर्यातिशयेन वृत्रहा पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते ॥

అర్థాలు :
तयापि = అవజ్రప్రహారము, (వజ్రాయుధం యొక్క గాయము),
शस्त्रव्यवहार = ఆయుధ వ్యాపారముచే,
निष्ठुरे = కఠినమైన,
विपक्षभावे = శతృత్వము నందు,
स्थिरं = స్థిరమగునట్లు,
तस्थुष: = ఉండెడి,
अस्य = ఈ రఘువు యొక్క,
वीर्यातिशयेन = పరాక్రమాధిక్యము చేత,
वृत्रहा = దేవేంద్రుడు,
तुतोष = సంతోషించెను,
गुणै: = గణములచేత,
सर्वत्र = శతృ, మిత్ర, దాసీనుల యందు,
पद = పాదము,
निधीयतेहि = ఉంచబడును కదా!

భావం :- రఘువు వజ్రాయుధము చేత తగిలిన గాయమునకు అజేయుడై నిలచెను. రఘువు యొక్క పరాక్రమమును గాంచిన దేవేంద్రుడు సంతోషించెను. గుణవంతులైన వారు శత్రువులచే కూడా శ్లాఘనీయులు అగుట సహజమేగదా !

Meaning: Raghu stood invincible from the wound inflicted by the thunderbolt. Devendra, who praised Raghu’s prowess, was happy. Isn’t it natural that those who are virtuous are praised even by their enemies?

28. असङ्गमद्रिष्वपि सारवत्तया न मे त्वदन्येन विसोढमायुधम् ।
अवेहि मां प्रीतमृते तुरङ्गमात्किमिच्छसीति स्फुटमाह वासवः ॥

అర్థాలు :

सारक्तया = బలము కలిగినదగుటచే,
अद्रिष्वपि = अद्रिषु + अपि = పర్వతముల యందును,
असंगं = అడ్డులేని,
मे = నా యొక్క
आयुधम = వజ్రాయుధము,
त्वत् = నీ కంటే,
अन्येन = ఇతరునిచే,
न विसोढं = సహాంపజడలేదు,
अत: = ఆ కారణం వలన,
मां = నన్ను,
प्रीतं = సంతుష్టుడైన వానిగా,
अवेहि = తెలుసుకొనుము,
तुरड्नमाट्टते = అశ్వము వర్జించి,
कि = దేనినైనా,
इच्छेसि = కోరుచున్నావు,
इति = అని,
वासव: = దేవేంద్రుడు,
सफुटं = వ్యక్తముగా (వివరముగా आह = పలికెను).
భావం :- దేవేంద్రుడు రఘువుతో పర్వత పక్షములు ఖండించిన నా వజ్రాయుధము దెబ్బ తప్పించుకున్న వాడు నీవుగాక మరియొకడు లేడు. నీ యందు నాకు ప్రీతి కలిగినది. అశ్వమును వదలి ఇంకేమి కావలెనో అడుగుము.
Meaning: – Devendra and Raghu, who were desirous of victory over the mountain ranges, fought each other with their thunderbolts, which had been cut off by my thun- derbolt. That battle was like a fight with the great serpent Garut. While Devendra was shooting arrows downwards from above, Raghu was shooting arrows upwards. The gods and the army were watching the scattered arrows.

29. ततो निषङ्गादसमग्रमुद्धृतं सुवर्णपुङ्खद्युतिरञ्जिताङ्गुलिम् । .
नरेन्द्रसूनुः प्रतिसंहरन्निषुं प्रियंवदं प्रत्यवदत्सुरेश्वरम् ॥

అర్థాలు :
तत: = అనంతరం,
नरेन्द्र सूनु: = రఘువు,
निषंगात = అంబులపొది నుండి,
असमग्रं यथा तथा = సంపూర్ణం కానట్లు,
उध्दृतं = పైకెత్తబడిన,
सुवर्ण = బంగారము యొక్క,
पुंख = పిడి యొక్క
द्युति = కాంతిచే,
रञ्जित = ప్రకాశింపబడిన,
अङ्नलिं = వ్రేళ్ళు కలిగిన,
इषुं = బాణమును,
प्रतिसंहरन् सन् = వెనకకు తీసుకొనువాడగుచు,
प्रियंवदं = ప్రియముగా మాట్లాడుచున్న,
सुरेश्वरं = దేవేంద్రుని గూర్చి,
प्रत्यवदत् = ప్రత్యుత్రరము ఇచ్చెను.
భావం := మహేంద్రుని ప్రియమైన మాటలు వినుచున్న రఘువు అంబుల పొద నుండి తీయుచున్న బాణమును వెనుకకు త్రోసెను. హితమును పలుకు దేవేంద్రుని మాటలకు ఈ విధంగా ప్రత్యుత్తరమిచ్చెను.
Meaning:- Raghu, hearing the sweet words of Mahendra, threw back the arrow he was
taking from the arrow bush. He replied to the words of Devendra, who spoke well.

30. अमोच्यमश्वं यदि मन्यसे प्रभो ततस्समाप्ते विधिनैव कर्मणि ।
अजस्त्रदीक्षाप्रयतस्स मगुरुः क्रतोरशेषेण फलेन युज्यताम् ॥

అర్థాలు :
हेप्रभो = ఓ దేవేంద్రా !,
अश्वं = అశ్వమును,
अमोच्यं = విడువరానిదానిగా,
मन्यसेयदि = తలచెదవేని,
तत: = అయితే,
अजस्र = నిరంతరము,
दीक्षा = యాగ దీక్షయందు,
प्रयत: = నియతుడైన,
स:मद्रुरु: = నా తండ్రి,
विधिनैव = శాస్త్రము చేతనే,
कर्मणि = యాగ కర్మ,
समाप्तेसति = ముగిసినది అగుచుండగా,
क्रतो: = అశ్వమేథయాగం యొక్క;
फलेन = ఫలముచే,
अशेषेण = సమస్తమైన,
युज्यतां = కూడుకొను గాక !
భావం :- యాగాశ్వము విడుచుట కుదరనిచో, నా తండ్రి యొక్క నూఱవ అశ్వమేథయాగమునకు తగిన ఫలమును మ.
Meaning:- If it is not possible to give up the sacrificial horse, then give me the fruit of my father’s hundredth Ashwamedha sacrifice.

31. यथा स वृत्तान्तमिमं सदोगतस्त्रिलोचनैकांशतया दुरासदः ।
तवैव सन्देशहराद्विशांपतिः शृणोति लोकेश ! तथा विधीयताम् ॥

అర్థాలు :
सदोगत: = యజ్ఞశాలను పొందిన,
त्रिलोचन = పరమేశ్వరునికి,
एकांशतया = ఏకాంశభూతుడగు,
दुरासद: = దుర్లధుడైన,
विशांपतिः = దిలీప మహారాజు,
यथा = ఏ ప్రకారముగా,
इमं वृत्तान्तं = ఈ వృత్తాంతమును,
तव = నీ యొక్క,
सन्देश – हरादेव = వార్తాహరులచే,
श्रुणोति = వినువో,
हेलोकेश! = ఓ దేవేంద్రా !,
तथा = ఆ ప్రకారముగా,
विधीयतां = చేయబడునుగాక.

భావం != ఓ దేవేంద్రా ! నా తండ్రి యాగదీక్ష నందుండుటచే పరమేశ్వరుని ఏకాంశభూతుడైనాడు. మన మధ్య జరిగిన వృత్తాంతమును నీ వార్తాహరునిచే నా తండ్రికి మీరే తెలియజేయవలెను.

Meaning:-0 Devendra! My father has become a devotee of the Supreme Lord by being in the initiation of the Yagya. You should inform my father of the whole story that hap- pened between us through your messenger.

32. तथेति कामं प्रतिशुश्रुवान्रघोर्यथाऽऽगतं मातलिसारथिर्ययौ ।
नृपस्य नातिप्रमनास्सदोगृहं सुदक्षिणासूनुरपि न्यवर्तत ॥

అర్థాలు :
मातलिसारथि:= మాతలిచే సారధ్యం వహించు దేవేంగ్రుడు,
रघो: = రఘువు యొక్క,
कामं = కోరికను,
तथेति = అటులనే అని,
प्रतिशुश्रुवान् = ప్రతిజ్ఞ చేసిన వాడగుచు,
यथगतं = వచ్చినట్లుగా,
ययौ = తరలి పోజెను,
सुदक्षिणा सूनुः अपि = రఘువు,
नातिप्रमनास्सन् = అత్యంత సంతోషం కలవాడై,
नृपस्य = దిలీపని యొక్క,
सदोगृहं = యజ్ఞమండపమును గూర్చి,
न्यवर्तता = వెనుకకు తిరిగెను.
భావం -:= ఇంద్రుడు రఘువు యొక్క మాటను అంగీకరించెను. రఘువు అశ్వమును పోగొట్టుకొనిన చింతతోనే తనకు విజయము కలిగినప్పటికిని సంతోషించకయే యాగశాలను చేరెను.
Meaning:- :- Indra accepted Raghu’s words. Raghu, worried about losing his horse, reached the sacrificial altar without rejoicing even after his victory.

33. तमभ्यनन्दत्प्रथमं प्रबोधितः प्रजेश्वरश्शासनहारिणा हरेः ।
परामृशन्हर्षजडेन पाणिना तदीयमङ्गं कुलिशव्रणाङ्कितम् ॥

అర్థాలు :
हरे: = దేవేంద్రుని యొక్క!,
शासनहारिणा = ఆజ్ఞాహరుని చేత,
प्रथमं = మొదటను,
प्रबोधित: = తెలియబడిన,
प्रजेश्वर: = దిలీపుడు,
हर्ष = సంతోషము చేత,
जडेन = శీతలమైన,
पाणिना = హస్తము చేత,
कुलिश = వజ్రాయుధము యొక్క,
व्रण = గాయముల చేత,
अङ्कितं = గుర్తులు కలిగిన,
तदीय – अङग = రఘువు యొక్క శరీరమును,
परामृशन् सन् = స్పృశించుచు,
तं = ఆ రఘువును,
अभ्यनन्दत् = బుజ్జగించెను.

భావం :- రఘువు యాగశాలకు చేరులోపల ఇంద్రుడు జరిగిన విషయమును దిలీపునకు తెలియజేసెను. వజ్రాయుధంచే కలిగిన రఘువు యొక్క గాయమును నిమురుచు దిలీపుడు తన కుమారుని ఓదార్చెను.

Meaning: Before Raghu reached the sacrificial place, Indra informed Dilip about what had happened. Dilip consoled his son by nursing Raghu’s wound caused by the Vajrayudha.

34. इति क्षितीशो नवतिं नवाधिकां महाक्रतूनां महनीयशासनः ।
समारुरुक्षुर्दिवमायुषः क्षये ततान सोपानपरम्परामिव ॥

అర్థాలు :
इति = ఈ విధంగా !,
महनीय = పూజ్యమైన,
शासन: = ఆజ్ఞకలిగిన,
क्षितीश: = దిలీపడు,
महाक्रतूनां = ఉత్కృష్టమైన, (చాలా గొప్పదైన) అశ్వమేథ యాగము యొక్క
नवाधिक्तं = తొమ్మిదింటి చేత,
अधिकां = అధికమైన,
नवति = తొంబదిని,
आयुष: = ఆయువ యొక్క,
क्षये = నాశము నందు,
दिवं = స్వర్గమును,
समारुरुक्षुस्सन् = పొంద నిశ్చయించిన వాడగుచు,
सोपान = మెట్ల యొక్క,
परंपरामिव= పంక్తివలె,
ततान = విస్తరింపచేసెను,
यजेतस्वर्गकाम: = స్వర్గమును కోరువారు యజ్ఞములను ఆచరించవలెను.
భావం := దిలీపుడు స్వర్గమును పొందగోరి చేసిన తొంబది తొమ్మిది అశ్వమేథయాగములు సోపానముగా నూరవ అశ్వమేథ ఫలము స్వర్గము అయ్యెను.
Meaning: The ninety-nine Ashwamedha sacrifices performed by Dilipu in order to attain heaven, the result of the hundredth Ashwamedha sacrifice was heaven.

35. अथ स विषयव्यावृत्तात्मा यथाविधि सूनवे
नृपतिककुदं दत्त्वा यूने सितातपवारणम् ।
मुनिवनतरुच्छायां देव्या तया सह शिश्रिये
‘गलितवयसामिक्ष्वाकूणामिदं हि कुलव्रतम् ||
అర్థాలు :
अथ = అనంతరము నందు,
विषय = శబ్దాది విషయముల నుండి,
व्यावृत्त = వెనుకకు మరలి,
अत्मा = చిత్తము కలిగిన,
स: = ఆ దీలీపుడు,
यथाविधि = శాస్త్రప్రకారముగా,
यूने = యవ్వనవంతుడైన,
सूनवे = రఘువు కొఱకు,
नृपति = రాజునకు,
ककुदं = చిహ్నమైన,
सितातपवारणं = శ్వేతభత్రమును,
दत्वा = ఇచ్చి,
तथा = ఆ,
देव्यासह = సుదక్షిణా దేవితో కూడా,
मुनिवन = ఋషివనమునందలి,
तरु = వృక్షము యొక్క,
छायां = నీడను,
शिश्रिये = ఆశ్రయంచెను,
तथाहि = అదే సరిమైనది,
गलित = గడచిపోయిన,
वयसां = వయసు కలిగిన,
इश्वाकूणां = ఇక్ష్వాకు దేశాధీశులు,
इदं = ఈ వన గమనము,
कुलव्रतंहि = కులక్రమాగతమైన,
व्रतं हि = నియమము కదా !.
భావం :- దిలీపుడు తన రాజ్యలక్ష్మిని పుత్రుడైన రఘువునకు ఇచ్చెను. తన భార్యయైన సదక్షిణతో కూడిన వాడై వానప్రస్థమునకు వెళ్ళెను.
ఇక్ష్వాకు వంశీయులకు వానప్రస్థము ఆచారము కదా !
Meaning:- Dilipu gave his royal lakshmi to his son Raghu. He went to Vanaprastha with his wife Sadakshina. Is Vanaprastha not a custom for the Ikshvak dynasty?

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Sanskrit Study Material पद्यभागः 1st Poem हनुमदुपदेश Questions and Answers Summary.

Inter 1st Year Sanskrit हनुमदुपदेश Questions and Answers

निबन्ध प्रश्नौ

प्रश्न 1.
रावणं प्रति हनुमता कृतम् उपदेशं सङ्ग्रहेण लिखत ।
प्रश्न 2.
“हनुमदुपदेशः” इति पाठ्यभागस्य सारं समालिखत ।
जवाब:
కవి పరిచయం :- ఆదికవి వాల్మీకి మహర్షిచే రచించబడిన శ్రీమద్రామాయణము నందలి (సుందర కాండాంతర్గతమైన) సుందరకాండ యందలి 51వ సర్గ నుండి అను పాఠ్యభాగం గ్రహించబడినది.

పూర్వకథ :- ఆంజనేయుడు సీతను వెదుకుచూ లంకా పట్టణమున సీతను చూచెను. పవన సుతుడు రావణునికి, ధర్మ ఉపదేశము చేసి సీతను రామునకు అప్పగించమని పలికెను.

హనుమాన్ రావణునకు తనను పరిచయం చేసుకొనుట : ఓ రాక్షస రాజా ! ……. వానర రాజు నీ సోదర సమానడు సుగ్రీవుడు నీ కుశలముని అడిగినాడు. నేను వాయుదేవుని యొక్క కుమారుడను. హనుమంతుడను. సుగ్రీవుని ఆజ్ఞచే సీతాన్వేషణ చేయుచు నీ లంకా పట్టణమున సీతను చూచినాను. సీతాదేవి పతియైన శ్రీరాముని దూతను.

శ్రీరాముని పరాక్రమమును వర్ణించుట :- ప్రజలను కన్నబిడ్డల వలె పాలించెడివాడు, దేవేంద్ర సమానుడు అయిన దశరథ మహారాజు కలడు. అతని పెద్ద కుమారుడు శ్రీరామచంద్రుడు ఆజానుబాహుడైన అతని దర్శనం చేతనే సర్వులకు ప్రియము కలుగును.

ఆయన తండ్రి ఆజ్ఞచే సోదరుడైన లక్ష్మణునితో, భార్యతో దండకారణ్యమున నివసించెను. జనకుని పుత్రికయైన జానకి అచ్చట అపహరించబడెను. ఆమెను వెదుకుచు సోదరులిద్దరు ఋష్యమూక పర్వతమునకు వచ్చిరి. అచ్చట సుగ్రీవునితో స్నేహము కుదిరెను.

పూర్వము శ్రీరామునిచే జనస్థానమునందు అనేక మంది రాక్షసులు హతులైనారు. వానర శ్రేష్టుడైన వాలి నీకు పూర్వమే తెలియును. ఆ వాలి శ్రీరామునిచే హతుడైనాడు.

రామసుగ్రీవుల ప్రతిజ్ఞ : రామసుగ్రీవులిరువురు ఈ విధంగా ప్రతిజ్ఞలు చేసినారు. ముందుగా శ్రీరాముడు వాలిని సంహరించి సుగ్రీవుని వానర రాజుగా అభిషేకించినాడు. సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞననుసరించి, మా వానర సైన్యం సీతాన్వేషణకు బయలుదేరినాము.

వానరుల శక్తి సామర్థ్యాలు : లక్షల కొలది మా వానర సైన్యం దశదిక్కుల యందు సీతను వెదుకుచుంటిమి. మా వానరులు బలమునందు గరుత్మంతునితో సమానులు. కొందరు వాయు సమానులు. అడ్డులేని గమనం కలవారు. వారిలో నేను సీతను నీ రాజ్యమునందు దర్శించినాను. నేను నూరు యోజనముల సముద్రమును దాటి ఇక్కడకు వచ్చినాను.

రావణునకు ఉపదేశం : రాజా ! నీవు మహాతపస్సంపన్నుడవు. నీవంటి వాడు అపాయమును కలిగించు ధర్మవిరుద్ధ కార్యములందు ఆసక్తిని చూపరాదు.

ధర్మముచే కలిగిన ఫలము, అధర్మముతో కూడిన ధర్మఫలము కూడా వెంటనే నశించును. నేనొక్కడినే నీ పట్టణమును నాశనము చేయగలను. ఈ పని శ్రీరామునకు సమ్మతముకాదు. రామునకపకారం’ చేసినవాడు, దేవేంద్రుడైనను సుఖమును పొందలేడు.

నీ చేత బంధింపబడిన సీత లంకను నాశనముచేయు కాళరాత్రిగా తెలుసుకొనుము. కాలపాశమును భుజమున ధరించినావు. సీత తేజస్సుచే నీ రాజ్యం తేజోవిహీనమైనది. రాముని కోపంచే ఈ పట్టణము అగ్నికి ఆహుతి అగును. రావణా నీకు సంబంధించిన మిత్రులను, మంత్రులను – బంధువులను – సోదరులను – కుమారులను భార్యలను – హితులను – భోగములను, లంకను నాశనము చేయకుము.

ముగింపు : రాక్షస రాజేంద్రా ! రామదూతనైన వానరుడనైన నా మాటను వినుము. సీతను రామునకు అప్పగించుము. నీవు తపమును చేసి దేవాసురుల నుండి మరణం లేకుండా వరమును పొందినావు. వానరుల నుండి నీకు మరణం కలుగ గలదు. సత్యమును గ్రహించుము.
అని హనుమాన్ రావణునికి ఉపదేశించెను.

Introduction of the Poet: The passage हनुमदुपादुपादसः is taken from the 51st Sarga of the Sundarakanda (part of the Sundarakanda) of the Srimadramayana written by the ancient poet Valmiki Maharishi.

Preface:- Anjaneya searched for Sita and found her in the city of Lanka. The wind god advised Ravana to hand over Sita to Rama.

Hanuman introduced himself to Ravana: O demon king! The king of the monkeys is your brother. Sugriva has asked for your welfare. I am the son of Vayudev. I am Hanuman. I searched for Sita on the orders of Sugriva and found Sita in your city of Lanka. I am the messenger of Sri Rama, the husband of Sita.

Describing the valour of Shri Ram :- There was a king, Dasharatha, who nursed people like infants, equal to Devendra. His eldest son, Shri Ramachandra, was a warrior, and everyone loved him because of his darshan.

By his father’s order, he lived in the Dandakaranya forest with his brother Lakshmana and his wife. Janaki, the daughter of Janaka, was kidnapped there. In search of her, the two brothers came to the Rishyamuka mountain. There they became friends with Sugriva. In the past, many demons were killed by Shri Ram in Janasthana. You know Vali, the best of the monkeys, in the past. That Vali was killed by Shri Ram.

Vow of Rama and Sugriva: Rama and Sugriva made vows in this way. First, Sri Rama killed Vali and appointed Sugriva as the king of the monkeys. Following Sugriva’s vow, our monkey army set out in search of Sita.

Powers and abilities of the monkeys: Our monkey army, numbering in the millions, searched for Sita in all directions. Our monkeys were equal in strength to Garuda. Some were equal to Vayu. They had unhindered movement. Among them, I saw Sita in your kingdom. I crossed the ocean of a hundred yojanas and came here.

Advice to Ravana: O king! You are a great ascetic. A man like you should not be interested in unrighteous deeds that cause harm. The fruits of righteousness, even the fruits of righteousness combined with unrighteousness, perish immediately. I am alone can destroy your city. This work is not acceptable to Lord Rama.

He who has betrayed Rama, even the god Indra, cannot attain happiness. Know that Sita, who is bound by Nichi, is the night of darkness that destroys Lanka. You have worn the rope of time on your shoulders. Your kingdom is devoid of radiance due to the radiance of Sita. This city will be consumed by fire due to the anger of Rama.

Ravana, do not destroy your friends, ministers – relatives – brothers – sons, wives, interests, – pleasures, and Lanka.

Conclusion: O demon Rajendra! Listen to me, the monkey messenger of Rama. Hand over Sita to Rama. You have performed penance and received the boon of deathlessness from the gods and demons. You cannot die from the monkeys. Understand the truth. Hanuman advised Ravana.

लघुसमाधान प्रश्नाः

प्रश्न 1.
‘हनुमदुपदेशः’ इति पाठ्यांशः कस्मात् सङ्गृहीतः ?
जवाब:
हनुमदुपदेशः इति पाठ्यांशः श्रीमद्रामेयणे सुन्दरकाण्डात् सङगृहीतः ।

प्रश्न 2.
सुग्रीवेण किं प्रतिज्ञातम् ?
जवाब:
सुग्रीवेण सीतायाः अन्वेषणं कर्तुं प्रतिज्ञातम् ।

प्रश्न 3.
बुद्धिमन्तः कीदृशेषु कर्मसु न सज्जन्ते ?
जवाब:
बुद्धिमन्तः धर्मविरूद्ध कर्मसु न सज्जन्ते ।

एकपद समाधान प्रश्ना:

प्रश्न 1.
सर्वलङ्काविनाशिनी का ?
जवाब:
सर्वलङ्काविनाशिनी. सीता ।

प्रश्न 2.
सीतायाः मार्गणे व्यग्रः कः ?
जवाब:
सीतायाः मर्गणे व्यग्रः सुग्रीवः ।

प्रश्न 3.
शरेणैकेन रामेण निहतः वानरः कः ?
जवाब:
शरेणैकेन रामेण निहतः वानरः वाली |

सन्दर्भ वाक्यानि

प्रश्न 1.
नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ।
जवाब:
कवि परिचयम – अयं वाक्यं हनुमदुपदेशः इति पाठे अस्ति ।
कविः – वाल्मीकि महर्षिः
ग्रन्थः – श्रीमद्रामायणे सुन्दरकाण्डः
संदर्भः – हनुमान् रावणं प्रति अवदत् ।
भावः – बुद्धिमन्तः धर्म विरुद्ध कार्येषु न सज्जन्ते ! सीतां रामाय प्रतिदीयताम् इति ।

प्रश्न 2.
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ।
जवाब:
कवि परिचयम – अयं वाक्यं हनुमदुपदेशः इति पाठे अस्ति ।
कविः – वाल्मीकि महर्षिः
ग्रन्थः – श्रीमद्रामायणे सुन्दरकाण्डः
संदर्भः – हनुमान रावणं प्रति अवदत्
भावः – अधर्मफलेन पूर्वं प्राप्तं धर्मफलं तावत् क्षिप्रमेव विनश्यति । भवता प्राप्तं धर्मफलं अधर्म संसर्गात् क्षिप्रमेव विनश्यति ।

प्रश्न 3.
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ।
जवाब:
कविपरिचयम – अयं वाक्यं हनुमदुपदेशः इति पाठे अस्ति ।
कविः – वाल्मीकि महर्षिः ।
ग्रन्थः – श्रीमद्रामायणे सुन्दरकाण्डः ।
संदर्भः – ‘हनुमान् रावणं प्रति अवदत् ।
भावः – रावण । ते वशे सीता सर्वलङ्का विनाशिनीम । रावण लङ्ायां स्थितं जानकी सर्वलका विनाशिनी कालरात्रीं इति विद्धि ।

विशेषतो ज्ञेयाः

कठिनशब्दार्था

1. सङ्ख्ये – युद्धे
2. अम्बरे – आकाशे
3. तूर्णम् – शीघ्रम्
4. सज्जन्ते – प्रभवन्ति
5. व्यलीकम् – अपकारम्
6. पन्नगः – सर्पः
7. पुरन्दरः – इन्द्रः
8. विद्धि – जानातु
9. दाराः – भार्या
10. वशे – अधीने
11. ज्ञातीन् – बन्धून्

शब्दरूपाणि

1. अहम् – आवाम् – वयम्
2. त्वां – युवां – युष्मान्
3. पिता – पितरौ – पितरः
4. प्रभुः – प्रभू – प्रभवः
5. रामः – रामौ – रामाः
6. तस्य – तयोः – तेषाम्
7. सुता – सुते – सुताः
8. सीतायाः – सीतयोः – सीतानाम्
9. राज्ये – राज्ययोः – राज्येषु
10. रामेण – रामाभ्यां – रामैः
11. मया – आवाभ्यां – अस्माभिः
12. कः – कौ – के

सन्धयः

1. सन्देशात् + इह = सन्देशादि – जश्त्वसन्धिः
2. प्राप्तः + तवालयम् = प्राप्तस्तवालयम् – विसर्गसन्धिः
3. हरीशः + त्वाम् = हरीशस्त्वाम् – विसर्गसन्धिः
4. धर्मार्थ + उपहितम् = धर्मार्थोपहितम् – गुणसन्धिः
5. च + अमुत्र = चामुत्र – सवर्णदीर्घसन्धिः
6. पिता + इव = पितेव – गुणसन्धिः
7. पितुः + निदेशात् = पितुर्निदेशात् – विसरिफादेशसन्धिः
8. सुग्रीवस्य + अपि = सुग्रीवस्यापि – सवर्णदीर्घसन्धिः
9 ततः + तेन = ततस्तेन – विसर्गसन्धिः
10. गण + ईश्वरः = गणेश्वरः – गुणसन्धिः
11. शरेण + एकेन = शरेणैकेन – वृद्धिसन्धिः
12. लङ्घयित्वा + एव = लङ्घयित्वैव – वृद्धिसन्धिः
13. न + उपरोद्धुम् = नोपरोद्धुम् – गुणसन्धिः
14. देवासुरेषु + अपि = देवासुरेष्वपि – यणादेशसन्धिः
15. लक्षिता + इयम् = लक्षितेयम् – गुणसन्धिः
16. सासुरैः + अमरैः = सासुरैरमरैः – विसर्गसन्धिः

समासाः

1. राक्षसेन्द्रः – राक्षसाणाम् इन्द्रः – षष्ठीतत्पुरुषसमासः
2. हरिराज्यम् – हरीणां राज्यम् – षष्ठीतत्पुरुषसमासः
3. राजपुत्रः – राज्ञः पुत्रः – षष्ठीतत्पुरुषसमासः
4. गणेश्वरः – गणानाम् ईश्वरः – षष्ठीतत्पुरुषसमासः
5. वानरपुङ्गवः – वानरेषु पुङ्गवः – सप्तमीतत्पुरुषसमासः
6. सत्यसङ्गरः – सत्यं सङ्गरं यस्य सः – बहुव्रीहिसमासः
7. महाबलः – महत् बलं यस्य सः – बहुव्रीहिसमासः
8. धर्मफलम् – धर्मस्य फलम् – षष्ठीतत्पुरुषसमासः

हनुमदुपदेश Summary in Telugu & English

वाल्मीकि महर्षिः

परिचय :-
अथ लौकिकसंस्कृतवाङ्मयस्य आदिकाव्यम् श्रीमद्रामायणमिति, तस्य प्रणेता वाल्मीकिमहर्षिः आदिकविरिति सुविदितमेव । तदुक्तम्- “ओङ्कार इव वर्णानां कवीनां प्रथमो मुनिः” इति । सोऽयं मुनिपुङ्गवः श्रीमद्रामायण- महाकाव्यस्य कथानायकस्य सकलगुणाभिरामस्य धर्मस्वरूपस्य श्रीरामचन्द्रस्य समकालिको बभूव । चतुर्विंशतिसहस्रश्लोकैः सप्तसु काण्डेषु श्रीरामस्य दिव्यं भव्यञ्च चरितं साधु समुपवर्णितम् । आदिकाव्येऽस्मिन् पितृ-भ्रातृ-गुरु-शिष्य – मित्रसम्बन्धाः सुमनोहरतया समुपनिबद्धाः । दम्पत्योः स्नेहानुराग-शिशुवात्सल्यादि सम्बन्धा अपि सम्यक्तया चित्रिताः ।

లౌకిక సంస్కృత సాహిత్యానికి మూల కావ్యం శ్రీమద్ రామాయణం అని, దాని మార్గదర్శకుడు మహా మహర్షి వాల్మీకి మూల కవి అని అందరికీ తెలుసు. ఈ మహా మహర్షి శ్రీమద్ రామాయణం అనే ఇతిహాసం యొక్క ప్రధాన పాత్ర అయిన రామచంద్రుని సమకాలీనుడు. ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాలలో, ఏడు కాండలలో, శ్రీరాముని దివ్యమైన మరియు అద్భుతమైన పాత్రను బాగా వర్ణించారు. ఈ మూల కావ్యంలో తండ్రి, సోదరుడు, గురువు, శిష్యుడు మరియు స్నేహితుడి మధ్య సంబంధాలను అందంగా వర్ణించారు. ఈ దంపతులకు వారి పిల్లలతో ఉన్న ప్రేమపూర్వక సంబంధాలు కూడా పరిపూర్ణంగా చిత్రీకరించబడ్డాయి.

Everyone knows that the root poem of secular Sanskrit literature is the Srimad-Ramayana, and its pioneer, the great Maharishi Valmiki, is the root poet. It is said that “Omkara is the first Maharishi among the poets of the Varnas”. This great Maharishi was a contemporary of Lord Rama, the main character of the epic Srimad-Ramayana, the embodiment of religion, the joy of all virtues.

In twenty-four thousand verses, in seven cantos, the divine and wonderful character of Sri Rama is well described. In this root poem, the relationships between father, brother, teacher, disciple and friend are beautifully described. The loving relationships of this couple with their children are also perfectly depicted.

पाठ्यभाग परिचय :-
प्रस्तुत पाठ्यभाग स्तावत् श्रीमद्रामायणान्तर्गत सुन्दरकाण्डस्य एकपञ्चा शत्तमसर्गात् संगृहीतः । अस्मिन् पाठ्यभागे तु नवव्याकरणकोविदस्य पवनात्मजस्य आञ्जनेयस्य दौत्यकौशलम्, वाक्चावातुर्यञ्च सम्यगभिव्य – ज्यते । अत्र ” नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम्’ इति दशाननं रावणं समुपदिशति वायुनन्दनः ।

ప్రస్తుత పాఠ్యభాగము శ్రీమద్రామాయణము నందలి సుందరకాండ యొక్క 51వ సర్గనుండి స్వీకరించబడింది. ఈ పాఠ్యభాగమునందు నవ వ్యాకరణ కోవిదుడును, పవన కుమారుడును, ఆంజనేయుని యొక్క దౌత్య కౌశలమును వాక్చాతుర్యమును చక్కగా వర్ణించబడెను. ఆంజనేయుడు రావణునకు ధర్మోపదేశం చేయుచు జానకిని శ్రీరామునకు ఇచ్చివేయుము. నిన్ను, నీ రాక్షస జాతిని కాపాడుకొనుము అని పలికెను.

The present passage is taken from the 51st Sarga of the Sundarakanda of the Srimad Ramayana. In this passage, the diplomatic skills and eloquence of Anjaneya, the son of Pavana, the great grammarian, are well described. Anjaneya, while preaching to Ravana, said, “Give Janaki to Sri Rama. Protect yourself and your demon race.”

पाठ्यांशः :-

1. अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवान्तिके ।
राक्षसेश हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥

అర్థములు :

राक्षसेन्द्र = ఓ రాక్షస రాజా !,
अहं = నేను,
सुग्रीवसन्देशात् = సుగ్రీవుని అజ్ఞ వలన,
इह तवालयम् = ఈ నీ గృహమును గూర్చి,
प्राप्त: = వచ్చినాడను,
भ्राता = సోదరుడైన,
हरीश: = వానర రాజైన సుగ్రీవుడు,
त्वां = నిన్ను గూర్చి,
कुशलम = కుశలమును,
अब्रवीत् = అడిగెను.

భావం :- ఓ రాక్షసరాజా నేను సుగ్రీవుని ఆజ్ఞచే నీ పట్టణమునకు వచ్చినాను. వానర రాజైన సుగ్రీవుడు నిన్ను. కుశలమడిగినాడు. పూర్వం రావణుడు వాలి స్నేహ సంధి చేసుకొన్నారు. అందువలన హనుమంతుడు సుగ్రీవుని భ్రాతగా సంబోధించినాడు.

Meaning: O king of demons, I have come to your city by the order of Sugriva. The king of monkeys, Sugriva, has sent his greetings to you. Previously, Ravana had made a treaty of friendship with Vali. Therefore, Hanuman addressed Sugriva as his brother.

2. भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
धर्मार्थसहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥

అర్థములు :

महात्मन: = మహాత్ముడైన !,
भ्रातु: = సోదరుడైన,
सुग्रीवस्य = సుగ్రీవుని యొక్క,
समादेशम = వార్త అయినది.
इहच = ఈ లోకమునందు,
अमुत्र च = పరలోకమునందు,
क्षमम = శుభమును కూర్చుటకు సమర్థమైనది,
धर्मार्थोपहितम = ధర్మార్థముతో కూడినది అయిన,
वाक्यम = మాటను,
श्रुणु = వినుము.

భావం :- మహాత్ముడైన నీ సోదరుడు అగు సుగ్రీవుడు ధర్మార్థముతో కూడిన వార్తను నీకు పంపినాడు. ఆ మాటలను ఆచరించుటచే ఇహపరలోకముల యందు శ్రేయస్సు కలుగును.

Meaning: – Your great brother Sugriva has sent you a message full of virtue. By follow- ing those words, you will attain prosperity in this world and the next.

3. राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥

అర్థములు :
रथकुञ्जरवाजिमान् रथ = రథములు,
कुञ्जर = ఏనుగులు,
वाजि मान् = గుఱ్ఱములు కలవాడు,
लोकस्य = లోకమునకు.
पितेव = తండ్రి వంటివాడు,
सुरेश्वर = ఇంద్రునితో,
समधुति = సమానమైన కాంతి కలవాడు అయిన,
दशरथो नाम = దశరథుడు అను పేరుగల,
राजा = రాజు ఉండెను.

భావం :- రథములు – ఏనుగులు – గుఱ్ఱములు కలిగిన ప్రజలను కన్నబిడ్డల వలె పాలించుటచే తండ్రివంటి -వాడు. దేవేంద్రునితో సమానమైన ఖ్యాతి కలిగిన దశరథుడు అను రాజు ఉండెను.

Meaning: He was like a father to the people who had chariots, elephants and horses, ruling them like their own children. There was a king named Dasharatha, who had a reputation equal to that of Devendra.

4. ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियतरः प्रभुः ।
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ||

అర్థములు :
राजस्य = ఆ రాజునకు,
ज्येष्ठः पुत्रः = పెద్దకుమారుడు,
महा बाहुः = దీర్ఘమైన బాహువులు కలవాడు,
प्रियकरः = ప్రియమును చేయువాడు.
प्रभुः = ప్రభువు,
पित्रुः = తండ్రియొక్క,
निर्देशात = ఆజ్ఞ వలన,
दण्डाकावनम = దండకారణ్యమును గూర్చి,
निष्क्रान्तः = బయలుదేరెను,
प्रविष्तः = ప్రవేశించెను.

భావం :- దశరథునకు పెద్దకుమారుడును, ఆజానుబాహుడును, అతని దర్శనము చేతనే ప్రియమును కలిగించువాడైన శ్రీరామ ప్రభువు తండ్రి ఆజ్ఞచే దండకారణ్యము నందు నివసించెను.

Meaning : – Lord Rama, the eldest son of Dasharatha, the beloved of the sages, and the one who inspires love with his mere sight, lived in the Dandakarana forest by the order of his father.

5. लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया ।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ॥
तस्य भार्या जनस्थाने भ्रष्टा सीतेति विश्रुता ।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥

అర్థములు :
लक्ष्मणेन सह = సోదరుడైన లక్ష్మణునితోను,
भार्यया = భార్య అయిన,
सीतया च अपि = సీత తోను,
काननम = దండకావనమున ప్రవేశించెను.
वैदेहस्य = విదేహదేశాధిపతి,
महात्मन: = మహాత్ముడు అయిన,
जनकस्य = జనకుడనే,
राज्ञ: = రాజుయొక్క
सुता = కుమార్తె,
पतिम् = భర్తను,
अनुव्रता = అనుసరించినది,
तस्य = ఆ రాముని యొక్క
भार्या = భార్య అయిన,
सीता = సీత,
वने = వనమునందు,
नष्टा = కనబడలేదు.

భావం :- మహాత్ముడైన జనకుని పుత్రి భర్తను అనుసరించెను. రాముని భార్య అయిన జానకి అరణ్యమున కనబడలేదు.

Meaning: – The daughter of the great Janaka followed her husband. Janaki, the wife of Rama, was not found in the forest.

6. मार्गमाणस्तु तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।
ऋष्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण समागतः ॥

అర్థములు :
तां देवी = ఆ దేవిని,
मार्गमाण: = వెదుకుచు,
सहानुज: = తమ్మునితో కూడి,
स: राजपुत्र: = ఆ రాకుమారుడు శ్రీరాముడు,
ॠष्यमूकम = జుష్యమూక పర్వతమును,
अनुप्राप्त: = చేరినవాడై, सुग्रीवेण, సుగ్రీవునితో,
समागत: = కలిసెను.

భావం :- తమ్మునితో కూడి రాజకుమారుడైన రాముడు సీతను వెదుకుచు ఋష్యమూక పర్వతమునందు ఉన్న సుగ్రీవుని కలుసుకొనెను.

Meaning: – The prince Rama, accompanied by his younger brother, met Sugriva on the Rishyamuka mountain in search of Sita.

7. तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥

అర్థములు :
तेन = ఆ సుగ్రీవుని చేత,
तस्य = ఆ రామునకు,
सीताया: = సీత యొక్క,
परिमार्गणम = వెదుకుటకు,
प्रतिज्ञातम: = ప్రతిజ్ఞ చేయబడినది,
रामेणापि = రామునిచే కూడా,
सुग्रीवस्य = సుగ్రీవునకు,
हरिराज्यम् = వానర రాజృము,
निवेदितम = ఇప్పించుటకు ప్రతిజ్ఞ చేయబడినది.

భావం :- శ్రీరాముడు తన సోదరునితో కూడి సీతను అన్వేషించుచూ జుష్యమూక పర్వతంపై ఉన్న సుగ్రీవునితో ఒకరికాకరు ప్రతిజ్ఞను చేసుకొనిరి. సుగ్రీవుడు సీత జాడను కనుగొనుట, రాముడు కపిఠాజ్యమునందు సుగ్రీవుని స్థాపించుట వీరి ప్రతిజ్ఞలు.

Meaning: – Sri Rama, along with his brother, made a vow to Sugriva on the Rishyamuka mountain while searching for Sita. Their vows were that Sugriva would find the trace of Sita, and Rama would establish Sugriva in the Kapi kingdom.

8. ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् ।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये तो हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥

అర్థములు :
तत: = అటుపిమ్మట,
तेनराजपुत्रेण = రాముని చేత,
वालिनम = వాలిని,
मृथे = యంద్ధమునందు,
हत्या = చంపి,
सुग्रीव = సుగ్రీవుడు,
हर्युक्षाणाम = వానరుల జుక్క భల్లూకముల యొక్క,
गणेश्वर = గణములకు ప్రథువునిగా,
राज्ये = రాజ్యమునందు,
स्थापित: = స్థాపించబడినాడు.
భావం :- ర్రీరాముడు వాలిని సంహరించి సుగ్రీపుని వానర రాణ్యము నందు స్థాపించినాడు.
Meaning :- Lord Rama killed vali and established Sugriva in the kingdom of the monkeys.

9. त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः ।
स तेन निहतः सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः ॥
1. हनुमदुपदेशः

అర్థములు :
वानरपुङ्गव: = వానరులలో శ్రేష్టుడైన,
वाली = వాలి,
त्वया = నీ చేత,
विज्ञातपूर्वश्च = పూర్వమే తెలియబడిన వాడు,
वानर; = ఆ వాలి,
रामेण = రామునిచేత,
संख्ये = యుద్ధమునందు,
एकेन शरेण = ఒకే బాణంచేత,
निहत: = చంపబడినాడు.
భావం :- రావణా ! వాలిని నీవు పూర్వమే ఎరుగుదువు. ఆ వాలి శ్రీరామునిచే ప్రయోగించబడిన బాణం చే హతుడైనాడు.
Meaning: – Ravana! You know Vali from before. That Vali was killed by an arrow shot by Sri Rama.

10. स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसंगरः ।
हरीन् सम्प्रेषयामास दिशस्सर्वा हरीश्वरः ||

అర్థములు :
सत्यसडगरः = సత్యమైన ప్రతిజ్ఞకలవాడు,
हरीश्वरः = వానర ప్రభువైన,
सः सुग्रीवः = ఆ సుగ్రీవుడు !
सीता मार्गेण = సీతను అన్వేషించుట యందు,
व्यग्रः = ఆతృత చెందినవాడై
सर्वाः दिशा: = అన్ని దిక్కులను గూర్చి,
हरीन् = వానరులను,
संप्रेषयामास = పంపెను.
భావం :- సత్యప్రతిజ్ఞ కలవాడైన సుగ్రీవుడు సీతాన్వేషణ కొరకు వానరులను అన్ని దిక్కులకు పంపినాడు.
Meaning:- Sugriva, who was a man of truth, sent monkeys in all directions to search for Sita.

11. तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे ।

అర్థములు :
हरीणाम = వానరుల యొక్క
सहर्त्राणिशतानि = వందల కొలది, వేలకొలది,
नियतानिच = లక్షల కొలది,
ताम = ఆమెను,
सर्वासुदिक्षु = సర్వదిక్కుల యందు,
अथश्च = క్రిందను,
उपरि = పైనను,
अम्बरेच = ఆకాశము నందును కూడా,
मार्गन्ते = వెతుకుచున్నారు.
భావం :- లక్షలకొలది వానరులు దశదిక్కుల యందును సీతామాతను వెతుకుచున్నారు.
Meaning: Millions of monkeys are searching for Mother Sita in all directions.

12. वैनतेयसमाः केचित् केचित् तत्रानिलोपमाः ।
असड्. गगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥

అర్థములు :
तत्र = ఆ వానరులలో,
महाबला: = గొప్ప బలము గల,
केचित् = కొందరు,
हरिवीरा: = వానరులు,
वैनतेयसमा: = గరుత్మంతునితో సమానులు,
केचित् = కొందరు,
अनिलोपमा: = వాయువృతో సమానులు,
शीघ्र = వేగ గమనం కలవారు,
असंगगतय: = అడ్డులేని గమనం కలవారు.
భావం :- మహాబలవంతులైన వానరులలో కొందరు గరుత్మంతుని వంటి బలం కలవారు. కొందరు వాయు వేగం కలవారు. అడ్డులేని గమనం కలవారై అతి శీఘ్రముగా పయనించగలరు.
Meaning: Some of the mighty monkeys have the strength of Garuda. Some have the speed of the wind. They have unhindered movement and can move very quickly.

13. अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यैौरसः सुतः ।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ॥
समुद्रं लड़. घयित्वैव त्वां दिदृक्षुरिहागतः ।

అర్థములు :
मारुतस्य = వాయువు యొక్క,
औरसः सुतः = కుమారుడను,
हनुमान्नाम = హనుమంతుడను పేరుగల,
अहं तु = నేనైతే,
सीतायाः कृते = సీతాన్వేషణ నిమిత్తమై,
तूर्णम = శీఘ్రంగా,
शतयोजनम = నూరు యోజనములు,
आयतम = పొడవైన,
समुद्रम = సముద్రమును,
लङ्घयित्वैव = లంఘించియే,
ताम् = ఆమెను,
दिदृक्षु: = చూడదలచి,
इह आगतः = ఇక్కడికి వచ్చినాను.

భావం :- రావణా ! నేను వాయు కుమారుడైన హనుమంతుడను. సీతాన్వేషణ కొఱకు నూరు యోజనముల పొడవైన సముద్రమును దాటి ఇక్కడకు వచ్చినాను.

Meaning :- Ravana! I am Hanuman, the son of Vayu. I have come here after crossing a hundred yojanas long ocean in search of Sita.

14. तद् भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपः कृतपरिग्रहः ।
परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ॥
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा ॥

అర్థములు :
भ्रमता = తిరుగుచున్న,
मया = నా చేత,
ते = నీ యొక్క,
गृहे = గృహము నందు,
जनकात्मजा = సీత,
दृष्टा = చూడబడినది,
भवान् = నీవు,
दृष्टधर्मार्थ: = చూడబడిన ధర్మార్థములు కలవాడు,
तप:कृत परिग्रह: = మహా తపస్సంపన్నుడవు,
तत् = ఆ కారణం వలన,
महाप्राज्ञ = గొప్ప బుద్ధి కలవాడా !,
त्वं = నీవు,
परदारान् = పరభార్యను,
उपशेध्दुम = అడ్డుపెట్టుటకు,
न अर्हसि = తగవు.
భావం :- రావణా ! సీతను వెతుకుచుండగా సీతను నీ రాజ్యము నందు దర్శించాను. మహా తపస్సంపన్నుడవైన నీకు పరదారాపహరణం తగదు.
Meaning :- Ravana! While searching for Sita, I saw her in your kingdom. You, who are endowed with great penance, are not worthy of abduction.

15. न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥

అర్థములు :
भवद्विधाः = నీ వంటి,
बुद्धिमन्तः = బుద్ధిమంతులు,
धर्मविस्धदेषु = ధర్మవిరుద్ధమైన,
बहु अपायेषु = అధికమైన అపాయం కలవి,
मूलधातिषु = మూలములను (వంశమును) నశింపచేయునవి అయిన,
कर्मसु = పనులయందు,
न सज्जन्ते हि = ఆసక్తులు కారు కదా !.

భావం :- ఓ రాజా ! నీవంటి బుద్ధిమంతులు, అపాయముతో కూడిన ధర్మవిరుద్ధ కార్యములయందు ఆసక్తి చూపరు కదా !

Meaning: – O King! A wise man like you would not be interested in dangerous and unrighteous activities!

16. कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् |
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥

అర్థములు :
लक्ष्मणमुक्तानाम = లక్ష్మణునిచే విడువబడిన,
रामकोपानुवर्तिनाम = రాముని కోపమును అనుసరించు,
शरणाम = బాణముల,
अग्रतः = ఎదుట,
स्थातुम = నిలుచుటకు,
देव + असुरेषु + अपि = దేవాసురులు కూడా,
क: शक्त: = ఎవడు సమర్థుడు ?
భావం :- రాముని కోపమును అనుసరించి లక్ష్మణునిచే విడువబడిన బాణముల ముందు నిలుచుట దేవతలకు గాని, అసురులకు గాని సాధ్యపడదు.

Meaning: Neither the gods nor the demons can stand before the arrows fired by Lakshmana, following the anger of Rama.

17. न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्च ।
राघवस्य व्यूलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥

అర్థములు :
राजन् = ఓ రాజా!,
य: = ఎవడు,
राघवस्य = రామునకు,
व्यलीकं = అపకారమును,
कृत्वा = చేసి,
सुखम = సుఖమును,
अवाप्नुयात् = పొందునో అట్టివాడు,
त्रिषु लोकेषु = ముల్లోకముల యందు,
कश्चन = ఎవడు,
नविद्यते = ఉండడు.
భావం :- ఓ రాజా ! శ్రీరామునకు అపకారం చేసినవాడు ఈ ముల్లోకముల యందు ఒక్కడు కూడా ఉండడు.
Meaning: O King! There is not a single person in these three worlds who has done any harm to Sri Rama.

18. तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुयायि च ।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥

అర్థములు :
तत् = ఆ కారణం వలన,
त्रिकाल हितम = మూడు కాలములందును హితమైనది,
धर्मस्य = ధర్మసమ్మతము,
अर्थानु बन्धि = ప్రయోజనమునకు సంబంధించినది అయిన,
वाक्यम = వాక్యమును,
मन्यस्वा = అంగీకరించుము,
नरदेवाय = రామునకు,
जानकी = సీతను,
प्रतिदीयताम् = తిరిగి ఇమ్ము.
భావం :- ఓ రాజా ! ముల్లోకములందు కూడా హితమైనది ధర్మార్థములను చేకూర్చునది అయిన నా మాటను వినుము. సీతను రామునకు అప్పగించుము.
Meaning: O king! Listen to my words, which are the best in the three worlds and bring about virtue. Hand over Sita to Rama.

19. दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम्
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥

అర్థములు :
मया = నా చేత,
इयं देवी = ఈ సీతాదేవి,
दृष्टाहि = చూడబడినది కదా !,
यत् = ఏది,
दुर्लभम = పొందశక్యము కానిదో అది,
इह = ఇక్కడ,
लब्धम = పొందబడినది,
उत्तरम = తరువాత,
यत् कर्म = ఏ పని,
शेषम = మిగిలి ఉన్నదో,
तत्र = అక్కడ,
राघव: = రాముడు,
निमित्तम = నిర్ణయించగలడు.

భావం :- ఓ రాజా ! నేను సీతను దర్శించినాను. తరువాత జరగవలసిన కార్యమును శ్రీరాముడే నిర్ణయించవలెను.
Meaning : – O King! I have seen Sita. What should happen next, Sri Rama himself must decide

20. लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा
गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम्

అర్థములు :
तथा = ఆ విధంగా,
शोकपरायण = శోకించుచున్న,
इयं सीता = ఈ సీత,
मया = నా చేత,
लक्षिता = చూడబడినది,
पञ्चास्याम् = ఐదు ముఖములు గల,
पन्नगीमिव = ఆడ సర్పము వంటి,
याम् = ఏ సీతను,
गृह्या = గ్రహించి,
न अभिजानासि = తెలుసుకోలేకున్నావు..
భావం :- ఓ రాజా ! శోకించుచున్న సీత ఐదు పడగలు కలిగిన సర్పమని తెలుసుకోలేకున్నావు.
Meaning: O king! You did not know that the grieving Sita was a five-headed serpent.

21. नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि
विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ।।

అర్థములు :
अत्यर्थ = మిక్కిలి,
विषसंसृष्टम = విషముతో కలిపిన,
भुक्तम = భుజింపబడిన,
अन्नमिव = అన్నం వలె,
इयम = ఈమె,
पामरै: = అసురులతో కూడిన,
अमरै: अपि = దేవతల చేత కూడా,
ओजसा = పరాక్రమము చేత (జఠరాగ్ని),
जरयितुम = జీర్ణింప చేసుకొనుటకు,
न शक्या = శక్యమైనదికాదా.
భావం :- విషాహారము ఏ విధంగా జీర్ణంకాదో, అదేవిధంగా సీతను సురాసురులెవ్వరు జీర్ణం చేసుకొనజాలరు అనగా ఆమెను తాకలేరు.
Meaning: Just as poisoned food cannot be digested, similarly none of the demons can digest Sita, that is, they cannot touch her.

22. तपस्सन्तापलब्धस्ते सोऽयं धर्मपरिग्रह्:।
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥

అర్థములా :

तप: संतापलब्ध: = మహాతపస్సు వలన పొందిన,
ते = నీ యొక్క,
य: अयम = ఏదైతే,
धर्मपरिग्रह: = ధర్మఫలమైన,
आत्मप्राणपरिग्रह: = దీర్ఘయువును వివిధములైన వరములను పొందినావు,
स: = ఆ వరములు,
नाशयितुम = నశింపచేయుటకు,
न न्याय: = న్యాయము కాదు.
భావం :- ఓ రావణా ! నీవు గాప్పగా తపఃమాచరించి ఆయువును, వివిధములైన గొప్ప వరములను వొందితివి. వానిని నశింపచేయకుము.
Meaning: – O Ravana! You have performed great penance and have attained long life and various great boons. Do not destroy him.

23. अवध्यतां तपोभिर्थां भवान् समनुपश्यति ।
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥

అర్థములు :
भवान् = నీవు,
तपोभिः = తపస్సు చేత,
आत्मनः = నీకు,
स असुरैः = = అసురులతో కూడిన,
देवैः = దేవతల చేత,
याम = ఏ,
अवध्यताम् = సంహరింపబడనిదిగా,
समनुपश्यति = చూచుచున్నామో !,
तत्रापि = ఆ విషయము నందు కూడా,
अयम् = ఈ,
महान् = గొప్ప,
हेतुः = కారణం ఉన్నది.
భావం :- ఓ రాజా ! నీవు ఘోరమైన తపమాచరించి దేవాసురుల నుండి మరణం పొందకుండా వరములు పొందినావు. కానీ ఈ వానరుల నుండి నీకు మరణం కలుగ గలదు. దానికి హేతువు వినుము.
Meaning: O king! You have performed severe penance and obtained boons from the
gods and demons to avoid death. But you cannot die from these monkeys. Hear the reason for that.

24. न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ।
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ॥

అర్థములు :
धर्मोपसंहारम = ధర్మఫలము,
अधर्मफल संहितम = అధర్మఫలముతో కూడినది,
नतु = కాదు,
तत् = ఆ,
फलमेव = ఫలమే,
अन्वेति = అనుసరించి వచ్చును,
धर्मश्च = ధర్మము,
अधर्मनाशन: = అధర్మముచే నశింపచేయును.
భావం :- ధర్మముచే కలిగిన ఫలము, అధర్మముతో కూడిన ధర్మఫలము కూడా వెంటనే నశించును.
Meaning : – The fruit of righteousness, the fruit of righteousness combined with unrighteousness, perishes immediately.
Meaning: The fruit of righteousness, the fruit of righteousness combined with unrighteousness, perishes immediately.

25. प्राप्तं धर्मफलं तावद् भवता नात्र संशयः ।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥

అర్థములు :
भवता = నీచేత,
धर्मफलम = ధర్మము యొక్క ఫలము,
प्राप्तम तावत् = పొందబడినదంతయు,
अत्र = ఈ విషయమునందు,
न संशय: = సంశయము లేదు,
अस्य अधर्मस्य = ఈ అధర్మము యొక్క
फलमपि = ఫలము కూడా,
क्षिप्रमेव = శీఫ్రముగానే,
प्रपत्स्यसे = పొందగలవు.
భావం :- రాజా ! ఇంతవరకు పుణ్య ఫలమును అనుభవించినావు. ఈ పాప ఫలమును వెంటనే పొందగలవు.
Meaning:- King! You have enjoyed the fruits of merit so far. You will soon receive the fruits of sin.

26. जनस्थानवधं बुद्ध्वा वालिनश्च वधं तथा ।
रामसुग्रीवसख्यं च बुद्ध्यस्व हितमात्मनः ॥

అర్థములు :
जनस्थान वधम = జనస్థానములో రాక్షస వథను,
बुध्वा = తెలుసుకొని,
तथा = మరియు,
वालिवधम = వాలి యొక్క వథను,
बुध्वा = తెలుసుకొని,
रामसुग्रीवसख्यं च = రామసుగ్రీవుల స్నేహమును తెలుసుకొని,
आत्मनः = నీ యొక్క,
हितम् = హితమును,
बुध्वस्व = తెలుసుకొనుము.
భావం :- ఓ రావణా ! జనస్థానమునందు రాక్షస సంహారము చేసి వాలిని సంహరించినవాడు. “సుగ్రీవుని స్నేహితుడు అయిన రాముని పరాక్రమమును దృష్టియందుంచుకొని నీ హితమును గూర్చి ఆలోచించుము.
Meaning :- O Ravana! He who killed the demons in Janasthana and killed Vali. ‘Keep in mind the prowess of Rama, the friend of Sugriva, and think about your own welfare.

27. कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् ।
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः ॥

అర్థములు :
अहं = నేను,
एकोडपि = ఒక్కడనైనను,
वाजि = గుఱ్ఱములతో,
रथ = రథములతో,
कुञ्जुराम = ఏనుగులతో కూడిన,
सलङ्काम = లంకను,
नाशयितुम = నశింపచేయుటకు,
कामम = సందేహంలేని,
शक्त: खलु = సమర్థుడను,
एष: तु = ఇదైతే,
तस्य = ఆ రాముని యొక్క,
न निश्चय: = నిశ్చయము కాదు.
భావం :- ఓ రావణా ! నేనొక్కడినే రథగజ తురగములతో కూడిన లంకాపట్టణమును నాశనము చేయగలను. ఈ పని శ్రీరామునకు అంగీకారము కాదు.
Meaning: – O Ravana! I alone can destroy the city of Lanka, complete with chariots, charioteers and charioteers. This task is not acceptable to Sri Rama.

28. रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यक्षगणसंनिधौ ।
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ॥

అర్థములు :
रामेण = రాముని చేత,
हर्युक्षगणसंविदौ = వానరుల, ఫల్లూకముల గణముల ఎదుట,
यै: = ఎవరి చేత,
सीता = సీత,
प्रधर्षिता = తిరస్కరింపబడినదో అద్టి,
अमित्राणाम = శత్రువుల ఝొక్క,
उत्पादनम = వినాశనము,
प्रतिज्ञातं हि = ప్రతిజ్ఞ చేయబడినది కదా !

భావం :- దావణా ! శ్రీరాముడు వానరగణ సమక్షము నందు సీతనపహరించిన శత్రువును నశింపచేయుదునని ప్రతిజ్ఞ చేసినాడు.

Meaning : – Ravana! Sri Rama vowed in the presence of the monkeys that he would destroy the enemy who had abducted Sita.

29. अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः ।
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ॥

అర్థములు :
रामस्य = రామునకు,
अपकुर्वन् = అపకారం చేసినచో,
साक्षात् = సాక్షాత్తు,
पुरंदर: अपि = దేవేంద్రుడైనను కూడా,
सुखम = సుఖమును,
न प्राप्नुयात् = పొందడు,
तत्विध: = నీ వంటి,
जनः = జనుడు,
कि पुनः = చెప్పనేల ?

భావం :- రామునకు అపకారం చేసినచో దేవేంద్రుడు కూడా సుఖమును పొందలేడు. నీవంటి వానికి చెప్పనేల ?

Meaning :- If you do something bad to Rama, even Devendra will not be happy. Why tell someone like you?

30. यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते गृहे।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलड्काविनाशिनीम् ॥

అర్థములు :
याम् = ఏ స్త్రీని,
सीताइति = సీత అని,
अभिजानासि = అనుకొనుచున్నావో,
या इयम = ఈ స్త్రీ,
ते वंशे = నీ వశమనందు,
तिष्ठति = ఉన్నదో,
ताम् = ఆమెను,
सर्वलङ्काविनाशिनीम् = సర్వ లంకను నశింపచేసే,
कोलरात्रीति = కాళరాత్రి అని,
विद्धि = తెలుసుకొనుము.
భావం :- రామునకు అపకారం చేసినచో దేవేంద్రుడు కూడా సుఖమును పొందలేడు. నీవంటి వానికి చెప్పనేల ?
Meaning: If you do something bad to Rama, even Devendra will not be happy. Why tell someone like you?

31. तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा ।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम् ॥

అర్థములు :
तत् = ఆ కారణం వలన,
सीताविग्रहरूपिणा = సీత శరీరము యొక్క రూపం గల,
स्वयम् = స్వయముగా,
स्कन्धावसक्तेन = ఢుజమునకు తగుల్చుకొన్న,
कालपाशेन = కాలపాశము,
अलम् = చాలును,
आत्मनि = నీ విషయమున,
क्षेमम् = యుక్తమైనది,
चिन्त्यताम = ఆలోచించబడును గాక !

భావం :- సీత అనెడి కాలపాశమును భుజములపై ధరించినావు. ఆలోచించి ఆమెను రామునకు అప్పగించుము.

Meaning :- Sita is wearing the rope of time on her shoulders. Think about it and hand her over to Rama.

32. सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् ।
दहामानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ॥

అర్థములు :
सीताया: = సీత యొక్క,
तेजसा = తేజస్సుచే,
दग्धाम = కాల్చబడిన,
रामकोपप्रपीडिताम = రామని కోపం చేత పీడింపబడినదై,
दहयमानाम = కాల్చిమేయబడుచున్న,
साट्टप्रतोलि काम = కోట బురుజులతోను, వీధులతో కూడిన
इमाम पुरीम् = ఈ పట్టణమును,
पश्य = చూడుము.

ఖావం : ఓ రాజా ! లంకాపట్టణములోని కోట బురుజులు, వీధులు సీతాదేవి తేజస్సుచే దహింపబడినవి. రాముని కోపంచే ఈ పట్టణము అగ్నికి ఆహుతి అగును. (జరగదోవు దానిని జరుగునట్లుగా పవనసుతుడు వర్ణించెను),

Meaning :- O King! The forts, towers and streets of the city of Lanka were burnt by the radiance of Sita Devi. This city will be consumed by fire due to the anger of Rama. (Pavanasa described what was going to happen as if it were happening).

33. स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रातॄन् सुतान् हितान् ।
भोगान् दारांश्च लड्कां च मा विनाशमुपानय ॥

అర్థములు :
स्वानि = నీ సంబంధమైన,
मित्राणि = మిత్రులను,
मन्त्रींश्च = మంత్రులను,
ज्ञातीन् = దగ్గర బంధువులను,
भ्रातॄन् = సోదరులను,
सुतान् = కుమారులను,
हितान् = హితులను,
भोगान् = భోగములను,
दारांश्च = భార్యలను,
लड्कां च = లంకను,
विनाशम् = వినాశనమును,
‘मा उपानय = పొందకుము.
భావం :- రావణ నీకు సంబంధించిన మిత్రులను, మంత్రులను, బంధువులను, సోదరులను, కుమారులను, హితులను, ఢోగములను, భార్యలను, లంకను నాశనము చేయకుము.
Meaning : – Ravana, do not destroy your friends, ministers, relatives, brothers, sons, interests, pleasures, wives, and Lanka.

34. सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम।
रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः ॥

అర్థములు :
राशस राजेन्द्र ! = రాక్షస చక్రవర్తి!,
रामदासस्य = రాముని యొక్క దాసుడను,
दूतस्य = దూతను,
विशेषत: = విశేషించి,
वानरस्य = వానరుడును అయిన,
मम = నా యొక్క,
सत्यम = సత్యమైన,
वचनम = వచనమును,
शृणुष्व = వినుము.
భావం :- రాక్షస రాజేంద్ర రామదూతనైన, వానరుడనైన నా మాటను వినుము. సత్యమును గ్రహించుము.
Meaning :- Listen to my words, the monkey, the messenger of the demon king, Rama. Understand the truth.

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Hindi Study Material Intermediate 1st Year Hindi Grammar अनुवाद Questions and Answers.

AP Intermediate 1st Year Hindi Grammar अनुवाद

ఏదైనా ఒక భాషలో ఉన్న విషయ వస్తువును మరొక భాషలో రూపాంతరం చెయ్యటాన్ని अनुवाद(Translation) అంటారు.

ఏ భాషనుండైతే అనువాదం చెయ్యబడుతుందో దానిని स्त्रोत भाषा (Source Language) అంటారు. ఏ భాషలోనికి అనువాదం చెయ్యబడుతుందో దానిని గౌ (Target Language) అని వ్యవహరిస్తారు. ఏ విషయ వస్తువైతే అనువాదం చెయ్యబడుతుందో దానిని वस्तु (Matter) అంటారు.
स्त्रोत भाषा → (वस्तु) → (लक्ष्य भाषा)
(Source Language) → (Matter) → (Target Language)
ఒక భాష నుండి మరొక భాషలోనికి అనువాదం చెయ్యటానికి ఆ రెండు భాషల్లో పరిపూర్ణమైన జ్ఞానంతో పాటు, అనువాదం చేస్తున్న విషయ పరిజ్ఞానం కూడా చాలా అవసరం.

అనువాదం विश्लेषण (Analysis) మరియు संश्लेषण (Synthesis)ల సంయుక్త ప్రక్రియ.

అనువాదకుడు మూలభాషలోకి విషయాన్ని కొంచెమైనా విడిచి పెట్టకూడదు. తన సొంత విషయాన్ని జోడించనూకూడదు. అనువాదం నిజాయితీతో నిష్ఠతో చెయ్యాల్సి ఉంటుంది.

अनुवाद की प्रक्रिया : అనువాదకుడు स्त्रोत भाषा (Source Language) లో ఉన్న విషయాన్ని తొలుత రెండు, మూడుసార్లు చదివి బాగా అవగాహన చేసుకోవాలి. పెద్ద వాక్యాల్ని చిన్నవిగా చేసి బోధగమ్యంగా लक्ष्य भाषा (Target Language) లో పొందుపర్చాలి.

ఇదంతా कच्चा कार्य (Rough Work) అవుతుంది. తర్వాత వాక్యాల్ని సంస్కరించాలి. అనువదించిన విషయాన్ని పదే, పదే చదివి సంతృప్తి చెందిన పిమ్మట దానికి शुद्ध रूप (Fair) ఇవ్వాలి. ఆకళింపు, అవగాహన, మంచి భాషా పటిమ కలిగిన అనువాదం ఉత్తమ అనువాదం అనిపించుకుంటుంది.

अनुवाद सामाग्री ని అనుసరించి అనువాద కార్యం ముఖ్యంగా రెండు రకాలు :

1. साहित्यिक अनुवाद : (కవిత, కథ, నవల, నాటకం, వ్యాసం మొదలైన సృజనాత్మక సాహిత్యపు అనువాదాన్ని ‘साहित्यिक अनुवाद’ అంటారు.
2. साहित्येतर अनुवाद : कार्यलीन सामग्री, बैंकिंग, विधि, प्रशासन, विज्ञान, समाज-विज्ञान, इतिहास आदि सूचनात्मक एवं ज्ञान-प्रधान विषयों के अनुवाद को “साहित्येतर अनुवाद’ कहते हैं ।

ప్రక్రియ దృష్ట్యా శబ్దానువాదం, భావానువాదం, సారానువాదం, ఛాయానువాదం మొ||నవి అనువాదంలో ఇతర రకాలు. కవిత్వపు అనువాదం మిగతా అంశాల అనువాదం కంటే కష్టమైన పని. बैंकिंग, विधि, प्रशासन మొదలైన రంగాలకు చెందిన విషయాల్ని అనువదించటానికి ‘पारिभाषिक शब्ध्वाली ” యొక్క పరిజ్ఞానం ఎంతైనా అవసరం.

अनुवाद का महत्व : నేటి యుగంలో అనువాదపు ప్రాముఖ్యం ఎంతైనా ఉంది అని చెప్పవచ్చు. ప్రపంచంలో జరిగే అనేక సంఘటనలు, పరిశోధనలు మొదలైన వాటి జ్ఞానాన్ని అనువాదం ద్వారానే ప్రచారంలోకి తేవటం సాధ్యమౌతుంది. నిజానికి అనువాదమే జ్ఞానరాశి యొక్క ఆదానప్రదానాలకు బలమైన హేతువు.

దేశ విదేశాల సాహిత్యం , జ్ఞాన-విజ్ఞానం, మతం, సంస్కృతి, తత్వం, ఆచార-వ్యవహారాలు, కట్టుబాట్లు మొదలైనవి అన్ని అనువాదం ద్వారానే తెలుసుకోవటం సాధ్యమౌతుంది. ఈ రకంగా అనువాదం రెండు దేశాల, జాతుల, నాగరికతల మధ్య సేతువు వంటిది అని చెప్పటం నిర్వివాదం. అనువాదం ప్రజల్ని పరస్పరం కలుపుతుంది. జ్ఞానాన్ని, అనుభవాన్ని అభివృద్ధిపరుస్తుంది. అనువాదం ద్వారానే ప్రపంచంలోని మహాగ్రంథాలైన रामायण, महाभारत, उपनिषद, इलियट, ओडेसी, शेक्सपियर మొదలైన వాటిని చదివే అవకాశం అన్ని దేశాల, అన్ని భాషల ప్రజలకు కలుగుతుంది.

ఉపగ్రహాల నుండి క్షణక్షణం అంతే క్రొత్త సమాచారాలను వెనువెంటనే అనువాదం చేసి వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు వారివారి భాషల్లో అందించటం జరుగుతుంది. ప్రపంచమంతటికీ నూతనమైన వార్తలను, సూచనలను అందించే ఉత్తమమైన సాధనం అనువాదం అని చెప్పవచ్చు.

साहित्य के अन्तर्गत कविता, कहानी, उपन्यास, नाटक, एकांकी, निबंध, जीवनी, आत्मकथा, पर्यटन आदि कृतियाँ आती हैं। ऐसा अनुवाद पुनः सृजन कहलाता है ।

साहित्येतर विषयों में ज्ञान-विज्ञान, समाजिक विज्ञान, इतिहास, राजनीति, वाणिज्य शास्त्र, विधि और कानून आदि अनेक विषय आते हैं । वह अनुवाद विषय प्रधान होता है । अतः यह जरूरी है कि अनुवादक को उक्त विषय का ज्ञान हो । साहित्य का उद्देश्य यहाँ आनन्द प्रदान करना होता है । वही साहित्येतर का उद्देश्य सूचना अथवा ज्ञान प्रदान करना होता है । अतः अनुवादक को इस भेद से अवगत होना आवश्यक है । विषय के आधार पर अनुवाद के सामान्यतः निम्न लिखित भेद माने जात हैं ।

कार्यालयीन अनुवाद
वैज्ञानिक साहित्य का अनुवाद
पत्रकारिता अनुवाद
विधि साहित्य का अनुवाद
ललित साहित्य का अनुवाद
तकनीकी अनुवाद आदि

अनुवाद प्रक्रिया में शब्दकोश, पर्यायवाची कोश पारिभाषिक कोश आदि उपकरण सहायक होते हैं । अनुवाद एक कला ही नहीं, विज्ञान भी है ।

English to Hindi

1 ) Administration = प्रशासन
2) Constitution = संविधान
3) Parliament = संसद
4 ) Prime Minister = प्रधानमंत्री
5) Editor = संपादक
6) Application = आवेदन-पत्र
7) Translation = अनुवाद
8) History = इतिहास
9) Junior College = माध्यमिक विद्यालय
10) Department = विभाग
11) Principal = प्राचार्य
12) Lecturer = प्राध्यापक
13) Degree college = महाविद्यालय
14) Space = अंतरिक्ष
15) Play Ground = कार्यकाळ मिळ मैदान
16) Player = खिलाड़ी
17) Governor = राज्यपाल
18) Typist = टंकक
19) Office = कार्यालय
20) Seminar = संगोष्ठी
21) Chief Minister = मुख्यमंत्री
22) Laboratory = प्रयोगशाला
23) Government = सरकार
24) University = विश्व विद्यालय
25) Certificate = प्रमाण पत्र
26) Passport = पार पत्र
27) Municipality = नगर पालिका

28) Speaker = सभापति
29) Manager = प्रबंधक
30) Dictionary = शब्द कोश
31) Administration – प्रशासन –
32) Admission Test – प्रवेश परीक्षा
33) Training – प्रशिक्षण
34) Class – कक्षा, वर्ग
35) Constitution – संविधान
36) Advance – अग्रिम
37) Speech – भाषण
38) Seminar – संगोष्ठी
39) Assembly – सभा
40) Parliament – संसद
41) Prime Minister – प्रधानमंत्री
42) Speaker – सभापति, वक्ता
43) Chair Person – अध्यक्ष
44) Editor – सम्पादक
45) Manager – प्रबंधक
46) Cashier – रोकड़िया
47) Application – आवेदन पत्र
48) Translation – अनुवाद
49) Technical – तकनीकी
50) Scientific – वैज्ञानिक
51) Arts – कला
52) Science – विज्ञान
53) History – इतिहास
54) Politics – राजनीति
55) Economics – अर्थशास्त्र
56) Chemistry – रसायन
57) Maths – गणित
58) Commerce – वाणिज्य
59) Junior Collage – माध्यमिक विद्यालय
60) Degree Collage – महाविद्यालय
61) Dictionary – शब्दकोष
62) Work shop – कार्यशाला
63) Department – विभाग
64) Valley – घाट
65) Island – द्वीप

66) Earth Quake – भूकंप
67) Earth – पृथ्वी
68) Energy – शक्ति
69) Sound – ध्वनि, आवाज
70) Space – अंतरिक्ष
71) Physics – भौतिक
72) Light – प्रकाश, रोशनी
73) Fual – ईंधन
74) Play ground – मैदान
75) Games & Sports – खेल-कूद
76) Player – खिलाड़ी
77) Nation – राष्ट्र
78) Governer – राज्यपाल
79) State Government – राज्य सरकार
80) Editor – संपादक
81) Nurse – परिचालिका
82) Peon – चपरासी
83) Senior – वरिष्ट
84) Junior – कनिष्ठ
85) Typist – टंकण
86) Eligibity – योग्यता, पात्रता
87) Award – पुरस्कार योग्यता
88) Auditor – लेखाकार, लेखापाल
89) Accountant – खाता
90) Account Branch – शाखा

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Hindi Study Material Intermediate 1st Year Hindi Grammar पत्र-लेखन Questions and Answers.

AP Intermediate 1st Year Hindi Grammar पत्र-लेखन

पत्र लेखन एक विशेष एवं उपयोगी कला है। इसका संबंध हरेक मनुष्य के जीवन से हैं । यह कला हर व्यक्ति के लिए आवश्यक है । क्योंकि हमारे जीवन में ऐसे अनेक अवसर आते हैं कि दूर के दोस्तों, रिस्तेदारों, व्यापारियों तथा अफसरों को कुछ समाचार भेजे । हमारे विचारों व संदेशों को दूसरों तक पहुँचाने में पत्र महत्वपूर्ण भूमिका निभाते हैं ।

कभी वह जमाना था कि पत्र ही करोड़ो लोगों के संदेशों को लक्ष्य पर ले जाते थे। आज के कम्प्यूटर युग में भी पत्र संदेश भेजने का सबसे सस्ता साधन है । इस दृष्टि से उत्तम रीति से पत्र लिखने की कला का अध्ययन आज भी प्रासंगिक है । उत्तम पत्र के पाँच गुण होने चाहिए –

పత్ర లేఖనము ఒక విశేషమైన కళ. జీవితములో అనేక సందర్భాలలో ఉత్తరములు రాస్తూ ఉంటాము. మిత్రులకు, బంధువులకు, వ్యాపార, ఉద్యోగ సంబంధ విశేషములు రాస్తూ ఉంటాయి. ఉత్తరములు వ్రాయడంలో 5 ముఖ్య గుణములు క్రింది విధముగా ఉన్నవి.

1. शब्दों तथा वाक्यों की शुध्दता एवं स्पष्टता
2. संक्षिप्तता
3. सरलता एवं शिष्टता
4. विषय की पूर्णता
5. उत्तम शैली।

व्यावहारिक दृष्टि से पत्रों को दो भागों में बाँटा जा सकता है

1. औपचारिक पत्र
2. अनौपचारिक पत्र

1) औपचारिक पत्र : औपचारिक पत्रों मे औपचारिकता (Formality) की प्रधानता होती है । इनमें तथ्यों एवं सूचनाओं का प्राधान्य होता है । इन पत्रों को व्यावहारिक एवं कामकाजी पत्र भी कहते हैं । कार्यालयीन क्रिया-कलापों के लिए लिखे जानेवाले विभिन्न प्रकार के सरकारी, अर्ध-सरकारी (Semi offi-. cial), व्यवसायिक, संस्थागत, व्यापारिक, आवेदन पत्र आदि इस कोटि के अंतर्गत आते हैं । औपचारिक पत्र लिखते समय प्रभावशीलता, विनम्रता, पूर्णता, स्पष्टता, शुध्दता, मौलिकता, संबध्दता आदि विषयों का ध्यान रखना चाहिए।
औपचारिक पत्र के मुख्य अंग निम्न प्रकार के होते हैं –

1. शीर्षक – प्रेषक का नाम, व्यवसाय की प्रकृति, पत्र संख्या आदि को जानकारी देना आवश्यक हैं ।
2. संबोधन – प्राप्तकर्ता का स्तर और शिष्टाचार के अनुसार ‘महाशय’, ‘मान्यवर’, ‘महोदय’, ‘आदरणीय’ आदि शब्दों से संबोधन करना चाहिए।
3. विषय – संबोधन के बाद विषय को संक्षिप्त रूप में लिखकर,संदर्भ भी देना चाहिए ।
4. कलेवर – कलेवर ही पत्र का प्रमुख अंग है । विषय को अनुच्छेदों में विभाजित करके पूर्ण तथा स्पष्ट रूप से मुहावरेदार भाषा में कलेवर लिखना चाहिए।
5. स्वविर्देश – शिष्ट व्यवहार के लिए ‘भवदीय’, ‘आपका विश्वस्त भाजन’, ‘आपका विनम्र’ आदि का प्रयोग करना चाहिए ।
6. हस्ताक्षर – पद सूचित करते हुए हस्ताक्षर करना जरूरी है।
7. संलग्नक – विषय से संबंधित कुछ पत्र, मूल पत्र के साथ संलग्न किये जाते हैं । इनकी सूची पत्र के नीचे बाई ओर देनी चाहिए ।

2) अनौपचारिक पत्र : जिन लोगों के साथ हमारा निकट का संबंध होता हैं, उनके नाम पर लिखे जानेवाले पत्रों को अनौपचारिक पत्र कहते हैं। इन पत्रों को व्यक्तिगत या सामाजिक पत्र भी कहते हैं । मित्रों, संबंधियों तथा परिचितों को लिखे जानेवाले पत्र इस कोटि के अंतर्गत आते हैं । इन पत्रों में आत्मीयता का भाव रहता है । पिता द्वारा पुत्र को, बहिन के द्वारा भाई को, एक मित्र के द्वारा दूसरे मित्र को लिखे जानेवाले पत्र, निमंत्रण पत्र, शोक पत्र आदि इस श्रेणी में शामिल हैं।

अनौपचारिक पत्रों के अंग निम्न प्रकार के होते हैं –

1. पत्र लिखनेवाले का पता और दिनांक : पत्र के दाई ओर ऊपर पत्र लिखनेवाले का पूरा पता या शहर अथवा गाँव का नाम और उसके नीचे दिनांक लिखा जाता है।
2. संबोधन : दिनांक के नीचे बायी ओर संबोधन लिखा जाता है । जैसे पूज्य, पूजनीय, परम पूज्य, आदरणीय, प्रियवर, प्रिय मित्र आदि ।
3. अभिवादन : संबोधन के नीचे अभिवादन किया जाता है । बड़ों के प्रति सादर प्रणाम,छोटों के साथ शुभाषीश, बराबर वालों के साथ नमस्ते के साथ अभिवादन किया जाता है।
4. कलेवर : कलेवर में विषय का स्पष्टीकरण पूर्ण तथा स्पष्ट रूप से लिखा जाना चाहिए । इसमें आत्मीयता की गंध रहनी चाहिए ।
5. समापन : कलेवर के नीचे दायी ओर आज्ञाकारी, विनीत, भवदीय आदि शब्दों का प्रयोग करके उसके नीचे हस्ताक्षर किया जाता है ।
6. पता : पत्र के अंत में प्राप्तकर्ता का पता लिखा जाता है ।

साधारणतया अनौपचारिक पत्र में उपर्युक्त सभी अंगों का यथासंभव निर्वहण किया जाता है । इस विवरण से यही स्पष्ट होता है कि औपचारिक पत्र तथा अनौपचारिक पत्रों में अंतर हैं। दोनों के लिखने की अपनी अपनी पद्धतियाँ हैं और नियम हैं। इनके निर्वहण से ही पत्र लेखन से होनेवाले पूरे प्रयोजनों को प्राप्त किया जा सकता है। आगे इन नियमों एवं विशेषताओं के प्रकाश में लिखे गये कुछ पत्रों के नमूने दिए जा रहे है । उनमें

1. छुट्टी के लिए प्राचार्य के नाम पर पत्र
2. नौकरी के लिए आवेदन पत्र
3. पुस्तक विक्रेता के नाम पर पत्र
4. मित्र के नाम पर पत्र शामिल है ।

पाँच दिन की छुट्टी के लिए प्राचार्य के नाम पत्र

कोवूरू,
दिनांक: 16-11-2025

सेवा में
प्राचार्य महोदय,
सरकारी माध्यमिक विद्यालय (लडकियाँ)
कोवूरू |

पूज्य महोदय,

सविनय निवेदन है कि मैं कल से बुखार से पीड़ित हूँ । बुरी तबीयत के कारण मैं महाविद्यालय में उपस्थित नहीं हो सकती हूँ । मरी चिकित्सा नियमित रूप से चल रही है। डॉक्टर ने पाँच दिन तक आराम लेने की सलाह दी है। इसलिए मैं आपसे विनती करती हूँ कि मुझ दिनांक 16-11-2025 से 20-11- 2025 तक पाँच दिन की छुट्टी देने की कृपा करें ।

धन्यवाद

आपकी आज्ञाकारी छात्रा,
× × × × ×,
इंटर प्रथम वर्ष

हिन्दी भाषा की विशेषता बताते हुए मित्र को पत्र

पोन्नूर,
दिनांक : 09-06-2025

प्रिय मित्र सुरेश,

मैं यहाँ कुशल हूँ । आशा हैं कि तुम भी वहाँ कुशल होंगे। मैं अपने हिन्दी अध्यापक जी के प्रोत्साहन से इंटरमीडियट में द्वितीय भाषा के रूप में हिन्दी ले चुका हूँ । हिन्दी सरल एवं मीठी भाषा है । इतना ही नहीं यह सारे भारत की राजभाषा है। भारत में ही नहीं पूरे संसार के कई देशों में हिन्दी बोली जाती है। हिन्दी उत्तर और दक्षिण भारत के बीच संपर्क भाषा भी है । हिन्दी में तुलसीदास, कबीर, रविदास, प्रेमचन्द जैसे महान कवि एवं लेखक हैं ।

भारत में विविधता में एकता है । देश की एकता और अखंडता को बनाए रखने में हिन्दी का महत्वपूर्ण योगदान है । इसलिए तुम भी द्वितीय भाषा के रूप में हिन्दी को चुन लो और अपने मित्रों को भी प्रोत्साहित करो । छुट्टियों में अवश्य मिलेंगे ।

आपके माता-पिता को मेरे प्रणाम ।

तुम्हारा प्रिय मित्र
X X X X

पता: बी. सुरेश,
मकान संख्या : 11/9/27,
पार्क सेंटर,
गुंटूर : 522601.

पुस्तक – विक्रेता के नाम पत्र

अलमपुरम,
दिनांक : 13-06-2025

प्रेषक : × × × × × ×
इंटर प्रथम वर्ष,
मकान संख्या : 185-2-1ए,
अलमपुरम,
पश्चिम गोदावरी जिला ।

सेवा में :
व्यवस्थापक,
लोकमान्य हिन्दी बुक सेंटर
एलूरू रोड, गवर्नर पेट,
विजयवाडा – 2

मान्य महोदय

कृपया निम्न लिखित हिन्दी पाठ्य पुस्तकें वी. पी. पी. के द्वारा यथा शीघ्र भेजने का कष्ट करें । अग्रिम राशि के रूप में 500/- मनीआर्डर के द्वारा भेज रही हूँ । आपकी ओर से उचित कमीशन मिलने की आशा है।

मनीआर्डर के विवरण हैं :
मनीआर्डर सं : 639
डाकघर : अलमपुरम
दिनांक : 09-03-2025

1) साहित्य अमृत – 4 प्रतियाँ
2) हिन्दी व्याकरण – 4 प्रतियाँ
3) गबन – 4 प्रतियाँ
4) हिन्दी – तेलुगु शब्द कोश – 4 प्रतियाँ

धन्यवाद

भवदीया,
X X X X

नौकरी के लिए आवेदन पत्र

विजयवाडा,
दिनांक : 10-06-2025

प्रेषक : × × × × × ×
मकान संख्या, एच – 185
हिल कॉलनी,
विजयवाडा।

सेवा में: प्रबंधक,
इंडियन बैक,
आरंडल पेट,
नागार्जुन सागर ।

विषय : अनुवादक पद की नौकरी के लिए आवेदन पत्र ।
संदर्भ : दि. 31-12-2024 के दैनिक हिन्दू में प्रकाशित विज्ञापन ।

महोदय,

दैनिक हिन्दु में प्रकाशित आपके विज्ञापन के द्वारा पता चला है कि आपके इंडियन बैंक में पद की नौकरी खाली है। इस नौकरी के लिए मैं अपना आवेदन आपकी सेवा में विचारार्थ भेज रही हूँ । आपसे प्रार्थना है कि आप मुझे अनुवादक की नौकरी के लिए चुन लेंगे तो मैं अपने काम के द्वारा आपको संतुष्ट कर सकती हूँ ।

उक्त पद के लिए मेरी योग्यताओं का प्रमाण पत्र संलग्न कर रही हूँ ।

संलग्न :

1. दसवी कक्षा – प्रमाण पत्र
2. इंटरमीडियट – प्रमाण पत्र
3. बी. काम – प्रमाण पत्र
4. स्वास्थ्य – प्रमाण पत्र
5. अनुवादक डिप्लोमा – प्रमाण पत्र
6. अनुभव – प्रमाण पत्र

धन्यवाद

भवदीय,
XXXX

पिताजी को पत्र

विजयवाड़ा,
दिनांक 17.07.2018.

पूज्य पिताजी,

सादर प्रणाम ।

मैं यहाँ कुशल हूँ आशा है कि आप सब भी वहाँ कुशल होंगे । यहाँ अच्छे प्राध्यपक हैं । वे हमेशा हमारे संकोचों को दूर करते रहते हैं। मेरी पढाई ठीक से चल रही हैं । हमें इस महीने के अंत तक कॉलेज की फीस भरनी है । इसलिए आपसे प्रार्थना है कि दो हजार रूपये भेजने की कृपा करें।

आदरणीय माताजी को मेरा प्रणाम बहन माधुरी को प्यार ।

आपका प्रिय पुत्र,
वी, किरण

सेवा में,
वी.दास,
मकान नं. 11-9-27,
पार्क सेंटर,
नरसरावपेट – 522601.

छुट्टी के लिए प्राचार्य के नाम पत्र

विजयवाड़ा,
दिनांक 14.10.2018.

सेवा में,
प्राचार्य महोदय,
प्रभत्व जूनियर कलाशाला,
विजयवाड़ा ।

मान्यवर,

सविनय निवेदन है कि मैं बुखार से पीड़ित होने के कारण आज और कल दो दिन विद्यालय में उपस्थित नहीं हो सकता हूँ । मेरी चिकित्सा नियमित रूप से चल रही हैं । डाक्टर ने चार दिन विश्राम करने की सलाह दी है । अतः आपसे प्रार्थना है कि मुझे 15.10.2018 से 18.10.2018 तक चार दिन की छुट्टी देने की कृपा करें ।

धन्यवाद !

आपका आज्ञाकारी शिष्य
बी. धनराज
इंटर प्रथम वर्ष
अनुक्रमांक – 17.

पुलिस स्टेशन के नाम शिकायती पत्र

पिडुगुराला,
दिनांक 25.11.2018.

प्रेषक :
बी. सुरेश,
मकान नं. – 177,
कस्तूरी नगर,
पिडुगुराल्ला – 522413.

सेवा में,
पुलिस इंसपेक्टर,
पुलिस थाना,
पिडुगुराल्ला – 522413,

महोदय,

निवेदन है कि कल रात हमारे घर में चोरी हुई है । आज सुबह हम गुंटुर से लौटे तो देखा कि घर का दरवाजा खुला पड़ा है हम बहुत भयभीत हुए घर के अंदर जाकर देखे तो पूरा सामान बिखरे पड़े हुए हैं । अलमारी का भी दरवाजा खुला पड़ा है । अलमारी में रखे पाँच हजार रूपये, सोने का हार तथा कुछ प्रमाण पत्र की चोरी की गयी है । इसलिए आपसे प्रार्थना है कि आप शीघ्रातिशीघ्र चोरों का पता लगाएँ और हमारी चीजों को दिलवाने की कृपा करें।

आपका,
बी.सुरेश

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Hindi Study Material Intermediate 1st Year Hindi Grammar शुद्ध वर्तनी Questions and Answers.

AP Intermediate 1st Year Hindi Grammar शुद्ध वर्तनी

वर्तनी का अंग्रेजी अर्थ स्पेल्लिंग है। लिखित भाषा के सुव्यवस्थित रूप के लिए वर्तनी की शुद्धता पर ध्यान देने की आवश्यकता है। इसलिए वर्तनी के दोषों पर विचारकर शुद्ध भाषा लिखने के लिए छात्र को प्रथत्नशील रहना चाहिए ।

हिन्दी देवनागरी लिपि में लिखी जाती हैं। इस लिपि में स्वर और व्यंजनों का मेल है। स्वर और व्यंजनों के द्वारा लिखित भाषा का रूप प्रकट होता हैं । इसलिए वर्तनी संबंधी विभिन्न प्रकार की त्रुटियों को जानकर शुद्ध भाषा का प्रयोग करना चाहिए ।

हिन्दी भाषा लिखते समय छात्र वर्तनी के कुछ दोष करते रहते हैं । इन्हें सुधारने के लिए आवश्यक नियमों की जानकारी प्राप्त करना अनिवार्य है ।
अच्चारण करते समय शब्द के हस्व और दीर्घ रूप को जानकर उस ध्वनि की मात्रा के अनुसार शब्द का शद्ध रूप लिखना चाहिए ।

वर्तनी संबंधी अशुद्धियों के कारण :

1. उच्चारण का दोष
2. शीघ्ररता और असावधानी
3. मातृ भाषा का प्रभाव

वास्तव में शुद्ध वर्तनी के लिए निरंतर अभ्यास की आवश्यकता होती है । हिन्दी भाषा में वर्तनी संबंधी अशुद्धियाँ मुख्यतः निम्न प्रकार की होती हैं ।

1. स्वर – व्यंजन संबंधी
2. महाप्राण और अल्पप्राण संबंधी
3. हलंत संबंधी
4. लिंग संबंधी
5. प्रत्यय संबंधी

शुद्ध वर्तनी के लिए नियम

भाषा उच्चारण पर आधारित है। वह जैसी बोली जाती है वैसे ही लिखी जाती है और जैसी लिखी जाती है वैसी ही बोली या पढ़ी जाती है।

1. भाषा के उच्चारण की सही स्पष्टता । शब्दों के उच्चारण में ध्वनियों का उचित प्रयोग होना चाहिए ।
2. निरंतर सुनते-पढ़ते-लिखते हुए अभ्यास करने से भाषा का इंगित रूप मालूम होगा । उस रूप को अपनाने से शुद्ध भाषा लिख सकते हैं ।
3. स्वर, व्यंजन, हलंत, लिंग, वचन, प्रत्यय, संधि, समास आदि के प्रयोग में निरंतर अभ्यास की जरूरत है ।
4. उच्चारण और लिखावट में साम्य के लिए परीक्षाण की उपयोगिता होनी चाहिए ।

मूल्यांकन हेतु

अशुद्ध – शुद्ध
1) अज – आज
2) अणू – अणु
3) परीचय – परिचय
4) पती – पति
5) कूछ – कुछ
6) सामाग्री – सामग्री
7) रचइता – रचयिता
8) मरन – मरण
9) कृष्ण – कृष्ण
10) नर्क – नरक
11) स्त्रीयाँ – स्त्रियाँ
12) केल – खेल
13) प्रस्न – प्रश्न
14) पूल – फूल
15) उज्वल – उज्जवल
16) श्रेष्ट – श्रेष्ठ
17) रात्री – रात्रि
18) प्रनाम – प्रणाम
19) विध्यालय – विद्यालय
20) ईनाम – इनाम
21) मुनी – मुनि
22) चात्र – छात्र
23) आँसु – आँसू
24) समिक्षा – समीक्षा
25) चांद – चाँद
26) लेकक – लेखक
27) ग्यान – ज्ञान
28) धम्र – धर्म
29) नीती – नीति
30) इसाई – ईसाई

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Hindi Study Material Intermediate 1st Year Hindi Grammar लिंग Questions and Answers.

AP Intermediate 1st Year Hindi Grammar लिंग

परिभाषा : शब्द के जिस रूप से किसी व्यक्ति, वस्तु आदि के पुरुष जाति अथवा स्त्री जाति के होने का बोध हो उसे लिंग कहते हैं ।
उदा : लड़का, लड़की, घोड़ा, घोड़ी, शेर, शेरनी आदि ।

हिन्दी में लिंग दो प्रकार के होते हैं ।
1) पुल्लिंग
2) स्त्री लिंग

1) पुल्लिंग : जिन संज्ञा शब्दों से पुरूष जाति का बोध होता हो अथवा जो शब्द पुरुष जाति के अन्तर्गत माने जाते हो, वे पुल्लिंग कहलाते हैं ।
उदा : युवक, बैल, कुत्ता, भाई, पति, घर आदि ।

2) स्त्री लिंग : जिन संज्ञा शब्दों से स्त्री जाति का बोध हो, अथवा स्त्री जाति के अन्तर्गत माने जाते
हों वे स्त्रीलिंग कहलाते हैं ।
उदा : युवती, गाय, कुत्तिया, बहन, पत्नी, कुटिया |

पुल्लिंग शब्दों के पहचानने के नियम

1) समय के भागों, महीनों और दिनों के नाम पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : वर्ष, मास, चैत्र, वैशाख, जनवरी, करवरी, सोमवार, मंगलवार, बुदवार, मिनट आदि ।

2) पृथ्वी को छोडकर सभी तारों और ग्रहों के नाम पुल्लिंग हैं ।
उदा : सूर्य, चन्द्र, मंगल, बृहस्पति आदि ।

3) पेडों के नाम पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : पीपल, नीम, आम, शीशम आदि अपवाद : तुलसी, इमली आदि ।

4) अनाजों के नाम पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : चावल, बाजरा, गेहूँ, चना, मक्का आदि ।

5) शरीर के भागों के नाम पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : सिर, नाक, कान, हाथ, घड़, पैर, नख, दाँत, मुख, गला आदि ।
अपवाद : आँख, जीभ, पीठ, उँगली, हड्डी, मुँह, कोहनी आदि स्त्रीलिंग शब्द हैं ।

6) द्रव्य पदार्थी के नाम पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : घी, दूध, पानी, तेल, सोना, ताँबा, लोहा, शरबत आदि ।

7) रत्नों के नाम पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : हीरा, पन्ना, मोती, माणिक, नीलम आदि ।

8) पर्वत, जल, स्थल, भू मंडल, के भागों के नाम पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : देश, नगर, शहर, द्वीप, आकाश, घर, सरोवर, भारत, हैदराबाद, अरब सागर, हिन्द महासागर, हिमालय विन्ध्याचल आदि ।

9) हिन्दी के शब्द जिनके अंत में अ, आ, आव, पा, पन, प्रत्यय आते हैं – पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : धन, बल, लोटा, मोटा, काला, बचाव, चढ़ाव, बुढ़ापा, मोटापा, बचपन, लड़कपन आदि ।

10) अकारांत तत्सम शब्द पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : कमल, सुख, प्रचार, लेख आदि ।

11) संस्कृत शब्द जिनके अंत में त, ईत, आर, आप तथा न आते हैं, पुल्लिंग होते हैं ।
उदा : गीत, गणित, विकार, आकार, परिताप, नयन आदि ।

स्त्रीलिंग शब्दों को पहचानने के नियम

1) भाषा, बोली, और लिपियों के नाम स्त्रीलिंग होते हैं ।
उदा: हिन्दी, तेलुगु, गुजराती, राजस्थानी, मारवाड़ी, हरियाणवी, देवनागरी, गुरुमुखी आदि ।

2) नदियों के नाम स्त्रीलिंग होते हैं।
उदा : गंगा, यमुना, गोदावरी, कृष्ण, गोमती आदि ।

3) तिथियों के नाम स्त्रीलिंग होते हैं ।
उदा: पहली, दूसरी, प्रतिपदा, पूर्णिमा, एकादशी आदि ।

4) नक्षत्रों के नाम स्त्रीलिंग होते हैं ।
उदा: अश्विनी, भरणी, रोहिणी आदि ।

5) भोजन पदार्थी और मसालों के नाम स्त्रीलिंग होते हैं ।
उदा : रोटी, खीर, पूरी, इलायची, लौंग, सौंठ, अदरक आदि ।
अपवाद : भात, लड्डू, हलवा आदि शब्द पुल्लिंग हैं ।

6) हिन्दी के ईकारान्त और आई अंत वाले शब्द स्त्रीलिंग होते हैं ।
उदा : मिट्टी, टोपी, नदी, पढ़ाई, भलाई ।
अपवाद : पानी, दही, मोती, ईसाई आदि शब्द पुल्लिंग होते हैं ।

7) आकारांत संस्कृत शब्द स्त्रीलिंग होते हैं ।
उदा : दया, ममता, करुणा, दशा आदि ।

8) उर्दू की आकारांत संज्ञाएँ स्त्रीलिंग होते हैं ।
उदा : हवा, सजा, फिज़ा आदि ।

9) भाववाचक शब्द जिनके अंत में आई, ता, श, न्त, वट, हट आते हैं वे स्त्रीलिंग होत हैं ।
उदा : बुराई, मित्रता, मालिश, गढ़न्त, सजावट, घबराहट, झंझट, आहट आदि ।

10) ‘त’ कारांत संज्ञाएँ स्त्रीलिंग होती हैं।
उदा : रात, बात, छत, लात, ताकत आदि ।
अपवाद: भात, खेत, सूत आदि शब्द पुल्लिंग हैं ।

11) जिन संज्ञा शब्दों के अन्त में ‘ख’ होता है वे स्त्रीलिंग होते हैं ।
उदा : ईख, भूख, कोख, लाख, चीख, देख, राख आदि ।

लिंग परिवर्तन के नियम :
हिन्दी में अधिकतर शब्द पुल्लिंग माने जाते हैं। कुछ परिवर्तन करके इन्हें स्त्रीलिंग बना दिया जाता हैं ।

1) संबंधवाचक और प्राणीवाचक ‘अ’ कारांत या ‘आ’ कारांत पुल्लिंग संज्ञाओं के अंतिम ‘अ’ या ‘आ’ के स्थान पर ‘ई’ प्रत्यय लगाने से स्त्रीलिंग शब्द बन जाते हैं ।

उदा :
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
हिरण – हिरणी
दास – दासी
लड़का – लड़की
दादा – दादी
मामा – मामी
चाचा – चाची
चोर – चोरनी
कबूतर – कबूतरी
पुत्र – पुत्री
नाना – नानी
बेटा – बेटी
मौसा – मौसी
बकरा – बकरी

2) व्यवसाय वाचक पुल्लिंग संज्ञाओं से ‘इन’ प्रत्यय लगाने से स्त्रीलिंग शब्द बन जाते हैं ।

उदा :
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
कुम्हार – कुम्हारिन
धोबी – धोबिन
पुजारी – पुजारिन
जोगी – जोगिन
सुनार – सुनारिन
माली – मालिन
तेली – तेलिन

3) कुछ प्राणीवाचक पुल्लिंग शब्दों के अंत में ‘नी’ लगाने से स्त्रीलिंग बन जाते हैं ।

उदा :
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
शेर – शेरनी
मोर – मोरनी
ऊँट – ऊँटनी
रीछ – रीछनी

4) कुछ आदरसूचक पुल्लिंग शब्दों के साथ ‘आइन’ लगाने से स्त्रीलिंग बन जाते हैं ।

उदा :
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
ठाकुर – ठाकुराइन
चौधरी – चौधराइन

5) कुछ संबंधसूचक पुल्लिंग शब्दों के साथ ‘आनी’ प्रत्यय लगाने से स्त्रीलिंग शब्द बन जाते हैं ।

उदा :
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
देव – देवरानी
सेठ – सेठानी
जेठ – जेठानी
नौकर – नौकरानी

6) कुछ संस्कृत पुल्लिंग शब्दों के साथ ‘आ’ जोडने से स्त्रीलिंग शब्द बन जाते हैं ।

उदा :
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
प्रिय – प्रिया
सुत – सुता
प्रियतम – प्रियतमा

7) अक अंत वाले पुल्लिंग शब्दों के अक के स्थान पर ‘इका’ लगाने से स्त्रीलिंग शब्द बन जाते हैं ।

उदा :
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
सेवक – सेविका
लेखक – लेखिका
अध्यापक – अध्यापिका

8) जिन पुल्लिंग संज्ञा शब्दों के अंत में ‘आन’ होता है, आन के स्थान पर अती कर देने से स्त्रीलिंग शब्द बन जाते हैं ।

उदा :
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
भगवान – भगवती
श्रीमान – श्रीमती
गुणवान – गुणवत
बलवान – बलवत
अपवाद : विद्वान का स्त्रीलिंग विदुषी होता है ।

9) कुछ शब्दों के स्त्रीलिंग शब्द बनाने का कोई विशेष नियम नहीं होता। इनके स्त्रीलिंग रूप बिलकुल भिन्न होते हैं ।

उदा :
पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
पिता – माता
पुरूष – स्त्री
राजा – रानी
बैल – गाय
भाई – बहन

10) जो प्राणीवाचक शब्द सदा ही स्त्रीलिंग हैं अथवा सदा ही पुल्लिंग है, उनके पुल्लिंग अथवा स्त्रीलिंग
शब्द बनाने के लिए उनके साथ ‘नर’ या ‘मादा’, शब्द लगा देते हैं ।

उदा :
नित्य पुल्लिंग – नित्य स्त्रीलिंग
तोता – मादा चीता
मच्छर – मादा कछुआ
कौआ – मादा कौआ
खटमल – मादा खटमल
खरगोश – मादा खरगोश
मक्खी – नर मक्खी
मकड़ी – नर मकड़ी
गिलहरी – नर गिलहरी
चीता – मादा चीता
उल्लू – मादा उल्लू
बाज – मादा बाज
कछुआ – मादा कछुआ
भेड़िया – मादा भेड़िया
कोयल – मादा कोयल
मछली – नर मछली
तितली – नर तितल

मूल्यांकन हेतु

पुल्लिंग – स्त्रीलिंग
1) लड़का – लड़की
2) वर – वधु
3) पुत्र – पुत्री
4) चाचा – चाची
5) सेठ – सेठानी
6) राजा – रानी
7) श्रीमान – श्रीमती
8) शेर – शेरनी
9) दास – दासी
10) कछुआ – मादा कछुआ
11) कबूतर – कबूतरी
12) लेखक – लेखिका
13) सुत – सुता
14) पुरुष – स्त्री
15) नौकर – नौकरानी
16) माता – पिता
17) नायिका – नायक
18) चौधराइन – चौधरी
19) गुणवती – गुणवान
20) कोयल – नर कोयल
21) छोबिन – धोबी
22) गांय – बैल
23) अध्यापिका – अध्यापक
24) बेटी – बेटा
25) मादा बाज – नर बाज
26) मादा चीता – नर चीता
27) जोगिन – जोगी
28) बहन – भाई
29) बकरी – बकरा
30) तेलिन – तेली

शब्द के जिस रूप से व्यक्ति या वस्तु की पुरूष या स्त्री जाति का बोध हो उसे लिंग कहते हैं। लिंग के दो भेद हैं एक पुंलिंग और दूसरा स्त्रीलिंग । हिन्दी में तेलुगु की भाँति नपुंसक लिंग नहीं है । प्रणिवाचक संज्ञाओं का लिंग जानना कठिन नहीं है किन्तु अप्राणिवाचक संज्ञाओं का लिंग जानना कठिन है । तेलुगु में सब अप्राणिवाचक शब्द नपुंसक लिंग के अन्तर्गत आ जाते हैं ।

1. पुंलिंग : जिस संज्ञा से पुरूषत्व का बोध होता है, उसे पुंलिंग कहते हैं।
जैसे, लड़का, शेर, नाग, बैल, आदि ।

पुलिंग संज्ञाएँ

1) जिन हिन्दी शब्दों के अन्त में आ हो तो वे पुंलिंग शब्द होते हैं –
जैसे – कपड़ा, घड़ा, लोटा, चमड़ा, लड़का ।
(संस्कृत के आकारांत शब्द स्त्रीलिंग के होते हैं)

2) जिन भाववाचक संज्ञाओं के अन्त में –
अ, आव, पन, पा, त्व और न आते हैं।
जैसे – गौरव, चढाव, बचपन, महत्व, धैर्य, लगान आदि ।

3) प्राणियों के कुछ समुदाय को प्रकट करनेवाले शब्द –
जैसे – परिवार, कुटुम्ब, समूह, संघ, गण, दल, समाज, झुण्ड,
गुच्छा आदि ।

4) धातुओं के नाम
जैसे – सोना, ताँबा, पीतल, काँसा, सीसा आदि ।
अपवाद है कि चाँदी स्त्रीलिंग में आती है।

5) देशों, पहाडों और समुदों के नाम
जैसे – भारत, रूस, हिमालय, नीलगिरि, हिन्द महासागर आदि ।

6) ग्रहों के नाम – पृथ्वी को छोड़कर (पृथ्वी स्त्रीलिंग है) अन्य ग्रहों के नाम पुंलिंग में आते है।
जैसे – सूर्य, चन्द्र, बुध, शनि, मंगल, राहु आदि ।

7) वृक्षों के नाम – नारियल, ताड, आम, केला, कीकर, अंगुर, तरबूज आदि ।
अपवाद – इमली, मौलश्री आदि स्त्रीलिंग के हैं ।

8) शरीर के अंगों के नाम –
जैसे – सिर, कान, होंठ, हाथ, अंगूठा, माथा, हाथ, बाल आदि ।
अपवाद – आँख, जीभ, हड्डी, उँगली, पीठ आदि ।

9) अनाजों के नाम –
जैसे – गेहूँ, चावल, बटर, चना, बाजरा आदि ।
अपवाद – अरहर, मूंगदाल आदि ।

10) समय के भागों, मासों, दिनों आदि के नाम –
जैसे – रविवार, सोमवार, साल, पक्ष, सप्ताह, वैशाख आदि ।

11) संस्कृत की जिन संज्ञाओं के अंत में त्र हो –
जैसे – नेत्र, क्षेत्र, पात्र, चित्र, चरित्र, सुपुत्र आदि ।

12) संस्कृत की नकारात्मक संज्ञाएँ –
जैसे – नयन, वचन, शासन, दसन, पालन – पोषण आदि ।

13) जिन संस्कृत शब्दों के अन्त में आर आप और आस हो –
जैसे – विकार, परिताप, उल्लास आदि ।
सदा पुंलिंग में प्रयुक्त होने वाले शब्द –
तोता, कौआ, मच्छर, चीता, उल्लू, भेडिया, खटमल, बाज आदि ।

2. स्त्रीलिंग :

जिन शब्दों से स्त्री जाति का बोध होता है उन्हें स्त्रीलिंग शब्द कहते हैं ।
उदाहरण – शेरनी, दादी, बहन आदि ।

स्त्रीलिंग संज्ञाएँ
1) हिन्दी की ‘ई’ काररांत संज्ञाएँ प्रायः स्त्रीलिंग होती हैं –
उदा – चिट्ठी, रोटी, गोली, नदी, रूचि, गली, घड़ी आदि ।
अपवाद – पानी, घी, दही, मोती (पुंलिंग)

2) हिन्दी संज्ञाओं के अन्त में ‘आई’ हो –
उदा – बुराई, सफाई, पढाई, भलाई आदि ।
अपवाद – ईसाई, हलवाई (पुंलिंग)

3) न्यूनतावाचक शब्दों के अन्त में ‘इया’ हो –
उदा – डिबिया, खटिया, लुटिया आदि ।

4) हिन्दी की ‘ऊ’ कारांत संज्ञाएँ –
उदा – झाडू, बालू, गेरू ।
अपवाद – आलू, नींबू (पुंलिंग) ।

5) त’ कारांत संज्ञाएँ –
उदा – रात, छत, बात, ताकत, बचत आदि ।
अपवाद – भात, सूत, खेत आदि (पुंलिंग)

6) जिन भाववाचक संज्ञाओं के अंत में ‘ट’, ‘वट’, ‘हट’ हो –
उदा – बनावट, झंझट, सजावट, चिल्लाहट आदि ।

7) तिथियों’ के नाम –
उदा – अमावस्या, पूर्णिमा, तीज आदि ।

8) नक्षत्रों’ के नाम –
उदा – अश्वनी, भरणी, कृत्तिका, रोहिणी आदि ।

9) संस्कृत की ‘आ’ कारांत या ‘या’ कारांत संज्ञाएँ –
उदा – प्रार्थना, कृपा, दया, माया, लीला आदि ।

10) संस्कृत की संज्ञाओं के अंत में नि, धि, ति, हो
उदा – ग्लानि, हानि, निधि, गति, मति आदि ।

11) संस्कृत की संज्ञाओं के अन्त में ‘इमा’, ‘ता’, हो
उदा – कालिमा, लालिमा, सहायता, मनुष्यता आदि ।

12) उर्दू शब्दों के अंत में ‘आ’, ‘ई’, ‘श’ हो –
उदा – गोष्ठी, सभा, समिति, सेना, जनता, मंडली, मालिश आदि ।

13) कुछ ‘शरीर के अंग’ –
उदा – आँख, नाक, मूंछ, उँगली, चोटी, गर्दन, जीभ आदि । सदा स्त्रीलिंग में प्रयुक्त होने वाले शब्द – चील, मक्खी, मछली, मकड़ी, कोयल, गिलहरी, तितली आदि

लिंग परिवर्तन के नियम

1. शब्द के अंत में स्त्री प्रत्यय लगाकर
2. स्त्रीवाचक भिन्न शब्दों का प्रयोग कर
3. पुंल्लिंग शब्द के पहले कोई स्त्रीवाचक या स्त्रीलिंग शब्द के पहले कोई पुरूषवाचक लगाकर ।

1. शब्द के अंत में स्त्री प्रत्यय लगाकर

स्त्रीवाचक भिन्न शब्दों का प्रयोग कर

पिता – माता, भाई – बहन, पति – पत्नी, वर-वधू, नर-मादा, ससुरसास, बैल-गाय, विधुर-विधवा, विद्वान-विदुषी, आदमी – औरत

कुछ शब्दों के साथ पुरूषवाचक (नर) या स्त्रीवाचक (मादा) शब्द लगाकर

अभ्यास

रेखांकित शब्दों का लिंग बदलकर लिखिए ।

प्रश्न 1.
गुरू पाठ पढाता है।
उत्तर:
गुरू आज्ञन पाठ पढाती है।

प्रश्न 2.
विद्यार्थी ने पत्र लिखा।
उत्तर:
विद्यार्थी बूंद ने पत्र लिखी ।

प्रश्न 3.
नौकर बगीचे में काम कर रहा है ।
उत्तर:
नौकरानी बगीचे में काम कर रही है ।

प्रश्न 4.
शेर दौड़ता है।
उत्तर:
शेरनी दौड़ती है।

प्रश्न 5.
पिताजी मिठाई लाया ।
उत्तर:
माताजी मिठाई लायी ।

प्रश्न 6.
मेरी सास बहुत अच्छी है।
उत्तर:
मेरे ससुर बहुत अच्छे है ।

प्रश्न 7.
कवि कविता लिखता है।
उत्तर:
कवइत्री कविता लिखती है ।

प्रश्न 8.
गायक गीत गाता है।
उत्तर:
गायिका गीत गाती है ।

प्रश्न 9.
नर कोयल गा रहा है।
उत्तर:
मादा कोयल गा रही है ।

प्रश्न 10.
वह गोपाल का बेटा है।
उत्तर:
वह गोपाल की बेटी है ।

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Hindi Study Material Intermediate 1st Year Hindi Grammar विलोम शब्द Questions and Answers.

AP Intermediate 1st Year Hindi Grammar विलोम शब्द

परिभाषा : जो शब्द एक दूसरे से उल्टा या विपरीत अर्थ देते हैं, उन्हें विलोम, व्यतिरेक या विपरीतार्थक शब्द कहते हैं । अभिव्यक्ति को पूर्ण से पूर्णतर बनाने में इन शब्दों का बड़ा योगदान है ।

(क) विलोम शब्द

शब्द × विलोम शब्द
अधिक × कम
अंधकार × प्रकाश
उतार × चढ़ावा
कठिन × कोमल

(ख) उपसर्ग के योग से बननेवाले विलोम शब्द

अर्थ × अनर्थ
आदर × अनादर
जय × पराजय
गुण × अवगुण
कानूनी × गैर कानूनी
उपयोग × दुरुपयोग

(ग) उपसर्ग के परिवर्तन से बननेवाले विलोम शब्द

अनुकूल × प्रतिकूल
आकर्षण × विकर्षण
उपकार × अपकार
संश्लेषण × विश्लेषण
सुमति × कुमति

मूल्यांकन हेतु

1) आदि × अन्त
2) अपना × पराया
3) उन्नति × अवनति
4) एक × अनेक
5) गुप्त × प्रकट
6) जय × पराजय
7) स्वर्ग × नरक
8) लायक × नालायक
9) नवीन × प्राचीन
10) पाप × पुण्य
11) सुंदर × कुरूप
12) वीर × कायर, डरपोक
13) निर्गुण × सगुण
14) सर्दी × गर्मी
15) सज्जन × दुर्जन
16) अनुकूल × प्रतिकूल
17 ) प्रत्यक्ष × परोक्ष
18) स्वामी × सेवक
19) सवाल × जवाब
20) सत्य × असत्य
21) संयोग × वियोग
22) जीवन × मरण
23) प्रशंसा × निंदा
24) मानव × दानव
25) हँसना × रोना
26) रक्षक × भक्षक
27) भोगी × योगी
28) उचित × अनुचित
29) सुमति × कुमति
30) सुपुत्र × कुपुत्र

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Hindi Study Material Intermediate 1st Year Hindi Grammar पर्यायवाची शब्द Questions and Answers.

AP Intermediate 1st Year Hindi Grammar पर्यायवाची शब्द

परिभाषा : पर्यायवाची शब्दों को समानर्थी या समानार्थक शब्द भी कहते है । पर्याय का अर्थ है समान | इस प्रकार एक ही अर्थ का ज्ञान करानेवाले भिन्न-भिन्न शब्दों को पर्यायवाची या समानार्थी शब्द कहते हैं | अपनी भाषा को मधुर और रोचक बनाने के लिए पर्यायवाची शब्दों का ज्ञान अवश्य होना चाहिए ।

शब्द – पर्यायवाची शब्द

1) आदमी – मनुष्य, मानव, मनुज, इन्सान, नर
2) अग्नि – आग, अनल, ज्वाला, पावक, कुशानु
3) इच्छा – अभिलाषा, आकांक्षा, चाह, कामना, मनोरथ
4) पग – पाँव, पाद, कदम, चरण
5) पुत्र – बेटा, तनय, सुत, तनुज
6) फूल – पुष्प, कुसुम, सुमन, प्रसून
7) सूर्य – दिनेश, दिनकर, भानु, रवि, प्रभाकर, भास्कर
8) गृह – घर, मकान, सदन, आवास, भवन
9) गौ – गाय, धेनु, गैया, सुरभि
10) दूध – क्षीर, पथ, दुग्ध, गोरस
11) गुरू – आचार्य, अध्यापक, उपाध्याय, शिक्षक
12) नेत्र – आँख, नयन, लोचन, अक्षि, चक्षु
13) रात्रि – रात, रजनी, यामिनी, निशा, शर्वरी
14) पानी – जल, नीर, सलिल, वारि, अम्बु
15) वन – कानन, जंगल, अरण्य, अटवी
16) स्वर्ण – सोना, सुवर्ण, कनक, कंचन
17) उद्योग – श्रम, परिश्रम, उद्यम, प्रयास

18) शरीर – देह, तनु, तन
19) सरस्वती – वाणी, वीणापाणि, शारदा, भारती
20) हवा – वायु, अनिल, पवन, समीर
22) क्रोध – सम्राट, भूपति, नृपति, नरेश
21) राजा – रोष, आक्रोश, गुस्सा, अमर्ष
23) असूर – दैत्य, दानव, राक्षस, निशाचर
24) सेवक – दास, नौकर, अनुचर, किंकर
25) पहाड़ – गिरि, पर्वत, शैल, भूधर, नग
26) चन्द्र – शशि, शंशांक, राकेश, सुधाकर
27) सागर – समुद्र, रत्नाकर, समुंदर, जलधि
28) सिंह – शेर, मृगराज, वनराज, केसरी
29) मित्र – दोस्त, साथी, सहचर, सखा
30) बाग – बगीचा, उद्यान, उपवन, वाटिका

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Hindi Study Material Intermediate 1st Year Hindi Grammar वचन Questions and Answers.

AP Intermediate 1st Year Hindi Grammar वचन

परिभाषा : शब्द के जिस रूप से संख्या का बोध हो उसे वचन कहते हैं । हिन्दी में वचन के दो प्रकार है ।

1) एक वचन
2) बहु वचन

1) एक वचन : जो शब्द संज्ञा या सर्वनाम की एक संख्या का बोध कराता हैं। उसे एक वचन कहते हैं ।
उदा : बच्चा, नदी, किताब, कुर्सी, तोता, लडका ।

(अ) कुछ शब्द सदा एक वचन में प्रयुक्त होते हैं ।
जैसे: चावल, गेहूँ, दूध, चप्पल, जूता आदि ।

(आ) द्रव्यवाचक संज्ञाओं का प्रयोग एकवचन में होता है ।
जैस: सोना, चाँदी, लोहा, पीतल आदि ।

2) बहु वचन जो शब्द संज्ञा या सर्वनाम की एक से अधिक संख्या का बोध कराता हैं। उसे बहुवचन कहते हैं ।
उदा : बच्चे, नदियाँ, किताबें, कपड़े, कुर्सियाँ, तोते, लड़के ।

(अ) हिन्दी में आदर सूचक शब्दों के लिए एकवचन के स्थान पर बहुवचन का प्रयोग होता है ।
उदा :

1. मामाजी मद्रास से आ गये ।
2. गुरू जी उपदेश दे रहे है ।

(आ) स्वाभिमान या अधिकार को प्रकट करने के लिए संज्ञा सर्वनाम आदि का बहुवचन में प्रयोग किया जाता है ।
उदा :

1. हम कल हैदराबाद जाएँगे ।
2. हम आज्ञा देते हैं तुम्हें करना ही पडेगा ।

(इ) कभी कभी जातिवाचक शब्द एकवचन में भी बहुवचन का बोध कराते हैं ।
उदा :

1. यहाँ आम बहुत होता है ।
2. कई लाख रूपया शादी में खर्च हो गया |

(ई) कुछ शब्द सदा बहुवचन में प्रयुक्त होते हैं ।
उदा: आँसू, प्राण, दर्शन, भाग्य, ऑठ, अक्षर, हस्ताक्षर लोग, जन, होश, बाल आदि ।

एक वचन से बहुवचन बनाने के नियम |

1) विभक्ति रहित पुल्लिंग संज्ञा

(अ) विभक्ति रहित पुल्लिंग संज्ञा शब्दों के अंतिम ‘आ’ को ‘ए’ में बदलने से बहुवचन रूप बनता है ।
उदा :

एकवचन – बहुवचन
बच्चा – बच्चे
कपड़ा – कपड़े
हीरा – हीरे
प्याला – प्याले
कमरा – कमरे
पत्ता – पत्ते
घोड़ा – घोड़े
किनारा – किनारे
शहजादा – शहजादे
चरखा – चकखे

(आ) संस्कृत के आकारांत पुल्लिंग संज्ञा शब्द दोनों वचनों में एक ही रहते हैं ।
उदा:

एकवचन – बहुवचन
राजा – राजो
त्राता – त्राता
वक्ता – वक्ता
देवता – देवता
युवा – युवा
नेता – नेता
दाता – दाता
कर्ता – कर्ता
योद्धा – योद्धा
भाई – भाई

(इ) संबंधियों के लिए प्रयुक्त आकारांत पुल्लिंग शब्दों में अंत्य ‘आ’ को ‘ए’ कर देने से बहुवचन बनते हैं |
उदा :

एकवचन – बहुवचन
पोता – पोते
साला – साले
बेटा – बेटे
भतीजा – भतीजे

लेकिन अपवाद रूप में संबंधियों के लिए प्रयुक्त कुछ आकारांत पुल्लिंग शब्दों का रूप दोनों वचनों में एक सा ही रहता है ।
उदा:

एकवचन – बहुवचन
मामा – मामा
काका – काका
बाबा – बाबा
चाचा – चाचा
दादा – दादा
नाना – नाना

(ई) ऐसे संज्ञा शब्दों में वचन भेद करना आवश्यक हो तो इनके पहले संख्या बतायी जाती है या इन शब्दों के बाद मनुष्यों के लिए लोग, जन, गण, वर्ग, बूंद आदि शब्द जोड़े जाते हैं ।
उदा :

एकवचन – बहुवचन
साधु – साधुलोग
पाठक – पाठकजन
विद्यार्थी – विद्यार्थीगण
राजा – राजा लोग
शिक्षक – शिक्षकगण
मुनि – मुनिगण
गुरू – गुरूजन
बंधु – बंधुवर्ग
मनुष्य – मनुष्य जाति
भक्त – भक्त जन
धनिक – धनिक वर्ग
पशु – पशु बूंद

2) विभक्ति रहित स्त्रीलिंग संज्ञा

(क) अकारांत स्त्रीलिंग संज्ञाओं के अंतिम ‘अ’ को ‘एँ’ बनाकर बहुवचन बनाया जाता है ।
जैसे:

एकवचन – बहुवचन
बात – बातें
बहन – बहनें
आँख – आँखें
झील – झीलें
चीज – चीजें
जड़ – जड़ें
कलम – कलमें
और – औरतें
रात – रातें
पुस्तक – पुस्तकें
गाय – गायें

(ख) आकारांत स्त्री लिंग संज्ञाओं के अंत में ‘एँ’ लगाकर बहुवचन बनाया जाता है।
जैसे:

एकवचन – बहुवचन
कथा – कथाएँ
लता – लताएँ
सूचना – सूचनाएँ
रेखा – रेखाएँ
घटना – घटनाएँ
माता – माताएँ
यात्रा – यात्राएँ
समस्या – समस्याएँ
योजन – योजनाएँ

(ग) इकारांत या ईकारांत स्त्रीलिंग संज्ञाओं के अंत में ‘ई’ को ह्रस्व करके, अंत्य स्वर के साथ ‘याँ ‘ जोड देने से बहुवचन बन जाता है ।
जैसे:

एकवचन – बहुवचन
रीति – रीतियाँ
शक्ति – शक्तियाँ
नीति – नीतियाँ
लड़की – लड़कियाँ
नदी – नदियाँ
थाली – थालियाँ
तिथि – तिथियाँ
पंक्ति – पंक्तियाँ
राशि – राशियाँ
सखी – सखियाँ
टोपी – टोपियाँ

(घ) जिन स्त्रीलिंग संज्ञा शब्दों के अंत में ‘या’ आता है तो उनमें ‘या’ के ऊपर चंद्रबिंदु लगाकर बहुवचन बनाया जाता है ।
जैसे:

एकवचन – बहुवचन
बुढिया – बुढियाँ
कुतिया – कुतियाँ
कुटिया – कुटियाँ
डिबिया – डिबियाँ
चिड़िया – चिड़ियाँ
बिटिया – बिटियाँ
खटिया – खटियाँ
गुड़िया – गुड़ियाँ

(ङ) अ, आ, इ, ई के अलावा अन्य ध्वनियों से अंत होनेवाले स्त्रीलिंग संज्ञा शब्दों के अंत में ‘एँ’ जोड़कर बहुवचन बनाया जाता है। इसके
जैसे:

एकवचन – बहुवचन
वस्तु – वस्तुएँ
धेनु – धेनुएँ
वधू – वधुएँ
ऋतु – ऋतुएँ
बहू – बहुएँ
झाडू – झाडुएँ

2) विभक्ति सहित संज्ञा
जिन संज्ञाओं के साथ ने, को, से आदि विभक्ति प्रत्ययों का प्रयोग किया जाता है, उन्हें विभक्ति सहित संज्ञायें कहते हैं । इन संज्ञाओं के बहुवचन इस प्रकार हैं।

(क) अकारांत, आकारांत संस्कृत शब्दों को छोड़कर और एकारांत संज्ञाओं में अंतिम अ, आ, या, ए के स्थान पर बहुवचन बनाते समय ‘ऑ’ कर दिया जाता है।
जैसे :

विभक्तिरहित संज्ञा – विभक्ति सहित संज्ञा
एकवचन – बहुवचन
घर – घर
बालक – बालक
लड़का – लड़का
गधा – गधे
घर में – घरों में
बालक ने – बालकों ने
लड़के ने – लड़कों ने
गधे पर – गधों पर

(ख) सभी उकारांत, ऊकारांत संज्ञाओं को बहुवचन बनाने के लिए अंत में ‘ओं’ जोड़ा जाता है । उकारांत को ‘औं’ जोड़ने से पहले ह्रस्व करना पड़ता है।
जैसे :

विभक्तिरहित संज्ञा – विभक्ति सहित संज्ञा
एकवचन – बहुवचन
साधु – साधु
वस्तु – वस्तएँ
बहू – बहुएँ
वधु – वधुएँ
चाकू – चाकुएँ
साधु को – साधुओं को
वस्तु से – बहूओं ने
बहू ने – वधूओं को
चाकू से – चाकुओं से

(ग) सभी इकारांत और ईकारांत संज्ञाओं का बहुवचन बनाने के लिए अंत में ‘यों’ जोड़ा जाता है । शब्द में ‘यों’ जोड़ने से पहले ईकार को ह्रस्व करना पड़ता है ।
जैसे :

विभक्तिरहित संज्ञा – विभक्ति सहित संज्ञा
एकवचन – बहुवचन
मुनि – मुनि
रीति – रीतियाँ
नदी – नदियाँ
भाई – भाई
धोबी – धोबी
मुनि ने – मुनियों ने
रीति को – रीतियों को
नदी में – नदियों में
भाई ने – भाइयों ने
धोबी को – धोबियों को

उपर्युक्त विवेचन से यह मालूम पड़ता है कि विभक्ति सहित आकारांत संज्ञा को छोड़कर अन्य अक्षरों से अंत होनेवाले संज्ञा शब्द एकवचन में तो बदलते नहीं, पर बहुवचन में बदल जाते हैं ।

सर्वनाम में वचन भेद

* हिन्दी में कुल मिला कर 11 सर्वनाम हैं मैं, तू, आप, यह, वह, जो, सो, कोई, कुछ, कौन और क्या । सर्वनाम शब्दों के वचन भेद इस प्रकार हैं

एकवचन – बहुवचन
मैं – हम
मुझे – हमें
मेरा – हमारा
तू – तुम
तुझे – तुम्हें
तेरा – तुम्हारा
यह – ये
इसे – इन्हें
इसका – इनका
वह – वे
उसे – उन्हें
उसका – उनका
जिसे – जिन्हें
जिसका – जिनका
किसी को – किन्हीं को
किसी का – किन्हीं का
किसे – किन्हें
किसका – किनका
आप, क्या और कुछ के रूप में कोई परिवर्तन नहीं है ।

विशेषण में वचन भेद

* विशेषण का वचन उसके विशेष्य के अनुरूप होता है। संज्ञा या सर्वनाम के लिंग, वचन और कारक के अनुसार आकारांत विशेषणों में परिवर्तन आता है ।
जैसे :

बड़ा आदमी – बड़े आदमी
छोटा घर – छोटे घर
बड़े आदमी ने – बड़े आदमियों ने
छोटे घर में – छोटे घरों में

* बाकी विशेषण शब्द रूपों में परिवर्तन नहीं आता ।
जैसे:

सफेद घोडा – सफेद घोड़े
संत आदमी – संत आदमी
अच्छी लड़की – अच्छी लड़कियाँ
सफेद घोड़े पर – सफेद घोड़ों पर
संत आदमी ने – संत आदमियों ने
अच्छी लड़की ने – अच्छी लड़कियों ने

* विशेषण रूपों में प्रयोग किये जानेवाले सर्वनाम अर्थात् सार्वनामिक विशेषण सर्वनामों के अनुसार ही बदलते हैं ।
जैसे:

यह किताब – ये किताबें
वह लड़का – वे लड़के
इस किताब में – इन किताबों में
उस लड़के ने – उन लड़कों ने

क्रिया में वचन भेद
संज्ञा के वचन के अनुसार क्रिया के वचन का परिवर्तन होता है क्रिया के इस रूप, परिवर्तन को समझने के लिए क्रिया के वचन संबंधी कुछ नियम नीचे दिये जा रहे हैं –

1) कर्ता के साथ उसका विभक्ति चिह्न ‘ने प्रयोग’ नहीं किया गया हो, तो क्रिया का वचन कर्ता के अनुसार होता है ।
जैसे :

लड़का स्कूल जाता है । – लड़के स्कूल जाते हैं ।
औरतें काम करती हैं । – औरत काम करती है ।

2) कर्ता के साथ विभक्ति चिह्न ‘ने’ दिया गया हो, तो क्रिया का वचन कर्म के अनुसार होता है ।
जैसे :

राम ने किताब पढ़ी |
सीता ने गीत गाया ।

3) कर्ता और कर्म दोनों के साथ विभक्ति चिह्न हो तो क्रिया एकवचन तथा पुल्लिंग में होती है ।
जैसे :

राम ने ताडका को मारा ।
लड़कों ने मिठाइयों को खाया |

4) आदरसूचक संज्ञा और बहुवचन सर्वनाम के साथ बहुवचन क्रिया का ही प्रयोग होता है ।
जैसे :

गुरु जी गीता के बारे में बोलेंगे ।
आप अपने घर जाइये ।

5) एक से अधिक कर्ता का प्रयोग वाक्य में होता है, तो क्रिया बहुवचन में होती है ।
जैसे:

प्रवीण और नवीन पढ़ रहे हैं ।
प्रिया और जया सो रही हैं ।

अध्ययन हेतु

रेखांकित शब्दों का वचन बदलकर पूरा वाक्य फिर से लिखिए ।

1. वह पढ़ रहा है । – वे पाठ पढ रहे हैं ।
2. पुस्तक मेज पर है। – पुस्तकें मेज पर हैं।
3. घोड़ा तेज दौडता है। – घोड़े तेज दौडते है ।
4. लड़का गेंद खेलता है । – लड़के गेंद खेलते हैं ।
5. सरकार योजनाएँ बनाती है । – सरकारें योजनाएँ बनाती हैं।
6. हम सिनेमा देखने जाएँगे । – मैं सिनेमा देखने जाऊँगा ।
7. धोबी कपडे धोते हैं । – धोबी कपड़ा धोता है ।
8. वह टोपियाँ बेचता है | – वह टोपी बेचता है ।
9. कौए पेड़ पर रहते हैं । – कौआ पेड पर रहता है ।
10. अध्यापक पाठ पढ़ाता है । – अध्यापक गण पाठ पढ़ाता है ।

मूल्यांकन हेतु

एकवचन – बहुवचन
1) मैं – हम
2) उसका – उनका
3) एक – अनेक
4) वह – वे
5) यह – ये
6) घोड़ा – घोड़े
7) कपड़ा – कपड़े
8) पुस्तक – पुस्तकें
9) आँख – आँखे
10) औरत – औरतें
11) रेखा – रेखाएँ
12) कविता – कविताएँ
13) योजना – योजनाएँ
14) भाषा – भाषाएँ
15) वस्तु – वस्तुएँ
16) लता – लताएँ
17) ऋतु – ऋतुएँ
18) धेनु – धेनुएँ
19) बहू – बहुएँ
20) वधू – वधुएँ
21) झाडू – झाडू
22) चाकू – चाकू
23) घर – घर
24) मामा – मामा
25) मनुष्य – मनुष्य
26) देव – देवगण
27) कुटिया – कुटियाँ
28) मिठाई – मिठाइयाँ
29) चिड़िया – चिड़ियाँ
30) बिटिया – बिटियाँ