Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Sanskrit Study Material Intermediate 1st Year Sanskrit Grammar सन्धयः Questions and Answers.
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar सन्धयः
రెండు పదములు వ్యవధానము లేకుండా ఉచ్చరింపబడునప్పుడు మొదటి పదము యొక్క చివరి అక్షరమునకు, రెండవ పదము యొక్క మొదటి అక్షరమునకు అత్యంత సాన్నిహిత్యమేర్పడును. దీనినే ‘సంహిత’ లేక ‘సంధి’ అని అందురు.
అట్టి సాన్నిహిత్యం ఏర్పడినపుడు ఆ రెండక్షరములలో ఒకదానికి గానీ లేక రెండింటికి గానీ మార్పులు సంభవించును. ఆ మార్పులకే సంధి కార్యములని పేరు. ఆ విధములైన మార్పులనాధారముగా చేసుకొని సంధులను మూడు విధములుగా విభజించినారు.
1. स्वरसन्धिः లేదా अच्सन्धिः అచ్చులకే స్వరములని పేరు. రెండు అచ్చుల మధ్య జరుగు సంధి కార్యములను స్వరసంధులు లేక అచ్ సంధులని పిలుచుదురు.
2. व्यञ्चनसन्धिः లేదా हल् सन्धिः : హల్లులకే వ్యంజనములని పేరు. రెండు హల్లుల మధ్యగాని, హల్లునకు అచ్చుతో గానీ జరుగు సంధి కార్యములకు हल् सन्धिः లేక व्यञ्चनसन्धिः అని పిలుచుదురు.
3. विसर्गसन्धिः విసర్గ తరువాత ఉండు అచ్చుతో కానీ, హల్లుతో గానీ సంభవించు సంధి కార్యములను ‘విసర్గసంధి’ అని పిలుచుదురు.
1. अच् सन्धिः (అచ్ సంధి)
రెండు అచ్చుల మధ్య సంభవించు సంధి కార్యములను ‘అచ్’ సంధులని పిలుచుదురు. ఇవి అయిదు విధములు.
- सवर्णदीर्घसन्धिः
- गुणसन्धिः
- वृद्धि सन्धिः
- यणादेशसन्धिः
- अयवायावसन्धिः
Sandhi is defined as extreme proximity of letters. परः सन्निकर्षा | When two vowels or consonants come together a Sandhi is formed. Visarga also plays a role in making a Sandhi. Based on whether vowels, consonants or visarga take part in making Sandhi, the Sandhi is divided into three categories, namely उच् सन्धिः, हल् सन्धिः and विसर्गसन्धिः।
The important उच् सन्धि varieties are : सवर्णदीर्घसन्धिः , गुणसन्धिः , वृद्धिसन्धिः, यणादेशसन्धिः and अयवायावसन्धिः।
The हल् सन्धि varieties are श्चुत्वसन्धिः, ष्टुत्वसन्धिः, जश्त्वसन्धिः and अनुनासिकसन्धिः।
The visarga sandhi is one, but has different forms.
The syllabus for I year Intermediate includes only the अच् सन्धि varieties.
1. सवर्णदीर्घसन्धिः (సవర్ణదీర్ఘ సంధి)
సూత్రము : అ, ఇ, ఉ, ఋ లకు సవర్ణములైన అచ్చులు పరమగునపుడు వానికి దీర్ఘము ఏకాదేశమగును. సంస్కృత వ్యాకరణ పండితుడైన పాణిని మహర్షి దీనికి ‘अकः सवर्णे दीर्घःఅను సూత్రము చెప్పెను.
‘అక్’ లకు (अ, इ, उ, ऋ) సవర్ణములైన అచ్చులు పరములైనపుడు (సవర్ణములనగా మరల అవే అచ్చులు పరమైనపుడు) దీర్ఘము ఏకాదేశమగును.
ఉదా :
1. गुण + आश्रयः = गुणाश्रयः
ఇచ్చట ‘गुण’ అను పదము యొక్క చివర ‘अ’ అను అచ్చు ఉన్నది (गुण् + अ). దానికి మరల ‘आ’ అను అచ్చు పరమైనది. अ మరియు आ సవర్ణములైన అచ్చులు. కావున దీనికి आ అను దీర్ఘాచ్చు వచ్చును.
गुण् अ + आश्रयः – गुणाश्रयः
మరికొన్ని ఉదాహరణలు :
2. दैत्य + अरिः → दैत्यारिः (अ + अ → आ)
3. इति + इव → इतीव (इ + इ → ई)
4. भानु + उदयः → भानूदयः (उ + उ → ऊ)
सूत्रम् :
अक: सवर्णे दीर्घ: When a short or long vowel is followed by a homogeneous vowel, the long of it is substituted for both. A homogeneous vowel is the same vowel.
Thus अ or आ + अ or आ = आ,
इ or ई + इ or ई = ई,
उ or ऊ + उ or ऊ = ऊ,
ऋ + ऋ = ऋ
Ex : राम + अनुजः = रामानुजः
देव + आलयः = देवालयः
2. गुणसन्धिः (గుణ సంధి)
సూత్రము : ‘अ’ లేక ‘आ’ కు इ, उ, ऋ, लृ లు పరమైనచో వరుసగా ए, ओ, अर्, अल् లు వచ్చును.
పాణిని సూత్రము आद्गुण :
‘आत्’ అనగా ‘अ’, ‘आ’, లకు इ, उ, ऋ, लृ లు పరమైనప్పుడు గుణము ए, ओ, अर्, अल् లు వచ్చును.
1. सह + उदरः → सहोदरः (अ + उ → ओ)
దీని యందు ‘सह’ అను పదము యొక్క చివరి భాగమునందున్న ‘अ’ కు उदरः అను పదములో ముందున్న ‘उ’ పరమైనది కావున ఈ రెండింటి స్థానములో వచ్చును
2. माता + इव → मातेव (आ + इ → ए)
3. सप्त + ऋषयः → सप्तर्षयः (अ + ऋ → अर्)
4. तव + लुकारः → तवल्कारः (अ + लृ → अल्)
सूत्रम् : आद्गुणः If short or long is followed by short or long इ, उ, ऋ, ल then ए, ओ, अर्, अल are substituted for both respectively.
Thus अ or आ + इ or ई = ए,
अ or आ + उ or ऊ = ओ,
अ or आ + ऋ = अर्,
अ or आ + ल = अल्
Ex : गज + इन्द्रः = गजेन्द्रः
नर + ईशः = नरेशः
3. वृद्धिसन्धिः (వృద్ధి సంధి)
సూత్రము : అకారమునకు (अ లేదా आ) ए, ऐ లు పరమైనచో ‘ऐ’ కారమును, ओ, औ లు పరమైనచో औ కారమును వచ్చును.
పాణిని సూత్రము : वृद्धि रेचि |
అవర్ణమునకు एच् పరమైనప్పుడు (ए, ऐ, ओ, औ) వృద్ధి (ओ, औ) వృద్ధి (ऐ, औ) లు ఏకాదేశమగును.
ఉదా :
1. तथा + एव → तथैव 7 (आ + ए → ऐ)
దీని యందు ‘तथा’ అను పదములోని ‘आ’ కారమునకు పరమైనది. కావున వచ్చినది.
तथ् + आ + एवा → तथ् + ऐ व – तथैव
2. यथा + औषधम् → यथौषधम् (आ + औ → औ)
3. परम + ओषधिः परमौषधिः (अ + ओ → औ)
4. यणादेशसन्धिः (యణాదేశసంధి)
సూత్రము : इ, उ, ऋ, लृ లకు అసవర్ణములైన అచ్చులు పరములైనప్పుడు य्, व्, र्, ल् లు వరసగా వచ్చును.
పాణిని సూత్రము : इकोयणचि ।
‘इक्’ (इ, उ, ऋ, लृ) లకు అసవర్ణములైన అచ్చులు పరములైనప్పుడు यण्, (य्, व्, र्, ल्) లు వచ్చును.
ఉదా :
1. इति + उवाच → इत्युवाचा + (इ + उ → य् + उ → यु)
ఇతి + ఉవాచ → ఇత్యువాచ (ఇ + ఉ → య్ + ఉ → యు).
ఇచ్చట ‘इति’ అను పదములోని చివరియందున్న ‘కె’ కి తరువాత పదము ముందున్న ‘తె’ పరమైనది.
కావున ‘కె’ స్థాములో ‘ఇ’ వచ్చినది.
इत् इ उ वाच
इत् य् उ वाच
इत्य् + उवाच – इत्युवाच
2. प्रति + उपकारः → प्रत्युपकारः
ప్రతి + ఉపకారః → ప్రత్యుపకారః
3. मधु + अरिः → मध्वरिः
మధు + అరిః →మధ్వరిః
4. अपि + एवम् → अप्येवम्
అపి + ఏవమ్ → అప్యేవమ్
सूत्रम् : इको यणचि If short or long इ, उ, ऋ and ल are followed by a non-homogeneous letter, then य, व्, र and ल् come in their place.
Thus : इ or ई + non-homogeneous letter = य् + non-homogeneous letter.
उ or ऊ + non-homogeneous letter = व् + non-homogeneous letter.
ऋ or ऋ + non-homogeneous letter = र् + non-homogeneous letter.
लृ or लृ + non-homogeneous letter = ल् + non-homogeneous letter.
Ex : प्रति + अक्षम् = प्रत्यक्षम्
इति + आदरः = इत्यादरः
5. अयवायावासन्धिः (एचोयवायावः)
ए, ऐ, ओ, औ లకు అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా अय्, अव्, आय्, आव् లు ए, ऐ, ओ, औ ల స్థానములో వచ్చును. अयवायाव – अय्, अव्, आय्, आव्
हरे + ए అనునప్పుడు హరే అను పదములో చివరి భాగమునందు ఏ కారము ఉన్నది. దానికి ఏ అను అచ్చు పరమైనది. కాబట్టి ఏ స్థానములో అయ్ అనునది వచ్చినది.
हरे + ए → हर् + ए + ए → हर् + आय् + ए → हरय् + ए → हरये
ఉదా : भानो + ए → भानवे (ओ + ए → अवे)
नै + अकः → नायकः (ऐ + अ → आय)
सूत्रम् :
एचोऽयवायावः If ए, ऐ, ओ and औ are followed by a vowel, then अय्, आय्, अव्, and आव्, come in their place.
Thus ए + vowel = अय् + vowel,
ऐ + vowel = आय् + vowel,
ओ + vowel = अव् + vowel,
औ + vowel = आव् + vowel.
Ex : हरे + ए = हरये
भानो + ए = भानवे
6. पूर्वरुपसन्धिः (एड:पदान्तादति)
పదాంతమునందున్న ए, ओ (एडः) అ కు హ్రస్వ అకారము పరమైనప్పుడు పూర్వరూపము వచ్చును. అనగా పూర్వపదములోనున్న ఏ, ఓ లే మిగులునని భావము.
ఉదా.: हरे + अव అనునప్పుడు పూర్వ పదము యొక్క చివరి భాగమునందు ఏ కారమునకు అనగా एडः నకు అవ అనునప్పుడు హ్రస్వ అకారము పరమైనది కాబట్టి ఇచ్చట పూర్వరూపమైన ఏ కారము వచ్చి హరేకవ (हरेऽव) అను రూపము సిద్ధించును. ఇదే విధంగా విష్ణో + అత్ర (विष्णो + अत्र) – అనునప్పుడు పూర్వ పదము యొక్క చివరి భాగమునందు ఓ కారమునకు అనగా 3కె: నకు అత్ర అనునప్పుడు హ్రస్వ అకారము పరమైనది కాబట్టి ఇచ్చట పూర్వరూపమైన ఓ కారము వచ్చి విష్ణోకాత్ర (विष्णोऽत्र) అను రూపము సిద్ధించును.
ఉదా : वृक्षे + अपि → वृक्षेऽपि (ए + अ → एऽ)
ते + अपि → तेपि (ए + अ → एऽ)
विष्णो + अव → विष्णेऽव (ओ + अ → औऽ)
सूत्रम् :
एड: पदान्तादति When a short #follows एor ओat the end of a word, the previous form (पूर्वरुप) is substituted in place of both.
Example :
हरे + अव. Here ए is followed by अ. So in the place of ए and अ, the previous form ए is substituted. So we get the form हरेव | However in order to indicate that it is not Guna sandhi but Purvarupa sandhi we place the Avagraha mark S in the place of 37 as हरेऽव.
Note :
This sutra prohibits the application of Ayavayava as per the rule पूर्वत्रासिद्धम्, which is advanced grammar.
Ex : वृक्षे + अपि = वृक्षेऽपि
ते + अपि = तेऽपि
7. पररुपसन्धिः (शकन्ध्वादिषु पररूपं)
శకంధు మున్నగు శబ్దములతో ప్రారంభింపబడిన పదములయందు పరరూపమే వచ్చును.
शकः + अन्धुः – शकन्धुः (శక + అన్దుః – శకన్దుః) ఇచ్చట సవర్ణదీర్ఘసంధి రావలసియుండగా దానిని నిషేధించి ఇచ్చట పరరూపమే వచ్చునని నిపతించినాడు. ఈ విధంగా విభిన్నమైన సంధులు రావలసిన వాటినన్నింటినీ నిషేధించి ఆ పదాలనన్నింటినీ ఒక గణంగా కూర్చి దానికి పరరూపాన్ని పాణిని మహర్షి నిపతించినాడు.
ఉదా : लाङ्गल + ईषा → लाङ्गलीषा
हल + ईषा → हीषा
सूत्रम् :
शकन्ध्वादिषु पररुपं वाच्यम्। For the words mentioned in the Sakandhu group, the later form is substituted in the place of the former and the later.
Ex : शक + अन्धुः = शकन्धुः (शक अ + अन्धुः = शक् अन्धुः = शकन्धुः)
Here instead of Dirgha by savarnadirgha sandhi, the pararupa, the short 31 is substituted. So we get 37 in the place of both the 37 s.
Ex : लाङ्गल + ईषा = लागलीषा
हल + ईषा = हलीषा
1. सवर्णदीर्घसन्धिः – अकः सवर्णे दीर्घः
अ + अ = आ परम + अर्थः = परमार्थः
अ + आ = आ राम + आलयः = रामालयः
आ + अ = आ विद्या + अभ्यासः = विद्याभ्यास:
आ + आ = आ विद्या + आलयः = विद्यालयः
इ + इ = ई कपि + इन्द्रः = कपीन्द्रः
इ + ई = ई कवि + ईश्वरः = कवीश्वरः
ई + इ = ई मही + इन्द्रः = महीन्द्रः
ई + ई = ई वाणी + ईशः = वाणीश:
उ + उ = ऊ सु + अक्तिः = सूक्तिः
उ + ऊ = ऊ गुरु + ऊहः = गुरूहः
ऊ + उ = ऊ वधू + उक्तिः = वधूक्तिः
ऊ + ऊ = ऊ वधू + ऊहः = वधूहः
ऋ + ऋ = ऋ पितृ + ऋणम् = पितृणम्
2. गुणसन्धिः – आगुणः
अ + इ = ए देव + इन्द्रः = देवेन्द्रः
अ + ई = ए गण + ईशः = गणेशः
आ + इ = ए महा + इन्द्रः = महेन्द्रः
आ + ई = ए रमा + ईशः = रमेशः
अ + उ = ओ हित + उपदेशः = हितोपदेशः
अ + ऊ = ओ विक्रम + ऊर्वशीयम् = विक्रमोर्वशीयम्
अ + उ = ओ नव + उदयः = नवोदयः
आ + ऊ = ओ महा + ऊर्मिः = महोर्मिः
अ + ऋ = अ (र्) ब्रह्म + ऋषिः = ब्रह्मर्षिः
आ + ऋ = अ (र्) महा + ऋषिः = महर्षिः
3. वृद्धिसन्धिः – वृद्धिरेचि
अ + ए = ऐ एक + एकः = एकैकः
आ + ए = ऐ वसुधा + एव = वसुधैव
अ + ऐ = ऐ देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम्
आ + ऐ = ऐ महा + ऐश्वर्यम् = महैश्वर्यम्
अ + ओ = औ परम + ओषधिः = परमौषधिः
आ + ओ = औ गङ्गा + ओघः = गङ्गौघः
अ + औ = औ दिव्य + औषधम् = दिव्यौषधम्
आ + औ = औ महा + औदार्यम् = महौदार्यम्
4. यणादेशसन्धिः – इको यणचि
इ + अ = य इति + अत्र = इत्यत्र
इ + आ = या इति + आदि = इत्यादि
इ + उ = यु प्रति + उपकारः = प्रत्युपकारः
इ + ए = ये यदि + एकम् = यद्येकम्
ई + अ = या देवी + अनुग्रहः = देव्यनुग्रहः
ई + आ = या देवी + आज्ञा = देव्याज्ञा
ई + उ = यु पार्वती+ उवाच = पार्वत्युवाच
ई + ए = ये + वाणी + एका = वाण्येका
उ + आ = वा सु + आगतम् = स्वागतम्
उ + इ = वि साधु + इति = साध्विति
उ + ई = वी अनु + ईक्षणम् = अन्वीक्षणम्
ऋ + अ = र धातृ + अंशः = धात्रंशः
ऋ + आ = रा मातृ + आज्ञा = मात्राज्ञा
लृ + आ = ला लृ + आकृतिः = लाकृतिः
5. अयवायावादेशसन्धिः – एचोऽयवायावः
ए + ए = (अय् + ए) हरे + ए = हरये
ओ + ए = (अव् + ए) भानो + ए = भानवे
ऐ + अ = (आय् + अ) गै + अकः = गायकः
औ + अ = (आव् + अ) पौ + अकः = पावकः
6. पूर्वरूपसन्धिः – एड़ः पदान्तादति
ए + अ = एऽ वृक्षे + अपि = वृक्षेऽपि
ए + अ = एऽ कार्ये + अपि = कार्येऽपि
ते + अ = एऽ ते + अपि = तेऽपि
ओ + अ = ओऽ सो + अपि = सोऽपि
ओ + अ = ओऽ को + अपि = कोऽपि
ओ + अ = ओऽ प्रथमो + अध्यायः = प्रथमोऽध्यायः
सङ्ख्याः
नैव क्लिष्टा न च कठिना
सुरससुबोधा विश्वमनोज्ञा
ललिता हृद्या रमणीया
अमृतवाणी संस्कृतभाषा
नैव क्लिष्टा न च कठिना ॥ नैव क्लिष्टा ॥
कविकोकिलवाल्मीकिविरचिता
रामायणरमणीयकथा
अतीवसरला मधुरमञ्जुला
नैव क्लिष्टा न च कठिना ॥ सुरस ॥
व्यासविरचिता गणेशलिखिता
महाभारते पुण्यकथा
कौरवपाण्डवसङ्गरमथिता
नैव क्लिष्टा न च कठिना ॥ सुरस ॥
कुरुक्षेत्रसमराङ्गणगीता
विश्ववन्दिता भगवद्गीता
अमृतमधुरा कर्मदीपिका
नैव क्लिष्टा न च कठिना ॥ सुरस ॥
कविकुलगुरुनवरसोन्मेषजा
ऋतुरघुकुमारकविता
विक्रमशाकुन्तलमालविका
नैव क्लिष्टा न च कठिना ॥ सुरस ॥