AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि

by

Andhra Pradesh BIEAP AP Inter 1st Year Sanskrit Study Material Intermediate 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि Questions and Answers.

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि

‘సుప్’ అనే ప్రత్యాహారము నామ విభక్తులకు సంజ్ఞయైన విధంగా, తిజ్ అనే ప్రత్యాహారము క్రియావిభక్తులకు సంజ్ఞ. తినగాంతమఙ క్రియారూపమును పొందిన ‘ధాతువు’ అని పేరు. ‘సుప్’ ప్రత్యయము చేరని నామము కానీ, తిజ్ ప్రత్యయము చేరని ధాతువు కానీ వాక్యములో ప్రయోగమునకనర్హములు. సంస్కృత భాషలో కాలబోధకములు ఆరు, అర్థబోధకములు నాలుగు కలవు. వీటన్నింటిని కలిపి ‘లకారము’లని అందురు.

వర్తమాన కాలము ఒకటి (లట్), భవిష్యత్ కాలములు రెండు (లుట్, లృట్) భూతకాలములు మూడు (లజ్, లిట్, లుడ్) ఇవి మొత్తం ఆరు కాలబోధకములు.

  1. वर्तमानकालः – వర్తమానకాలము – लट्
  2. भूतकालः – భూతకాలము – लुङ्
  3. अनद्यतन भूतकालः – అనద్యతన భూతకాలము – लङ्
  4. परोक्ष भूतकालः – పరోక్ష భూతకాలము – लिट्
  5. अनद्यतन भविष्यत् कालः – అనద్యతన భవిష్యత్కాలము – लुट्
  6. भविष्यत् कालः – భవిష్యత్కాలము – लृट्

అర్ధబోధకములు :

  1. आज्ञा – ఆజ్ఞార్దకము – लोट्
  2. विधि – విధ్యర్థకము – विधि लिङ्
  3. आशीः – ఆశీరర్దకము – आशीर्लिङ्
  4. संकेत – సంకేతార్థకము – लृङ्

ఈ పది లకారములు కాక లేట్ (గే) అని ఇంకొక అర్థకము వేదభాషలో కలదు. సంస్కృతంలో ధాతువులు పరస్మైపదులు, ఆత్మనేపదులు, ఉభయపదులు అని మూడు విధములుగా విభజించబడినవి. క్రియాఫలము కర్తకు కాక ఇతరులకు చెందుతూ ఉంటే అది పరస్మైపది ధాతువు. క్రియాఫలము కర్తకే చెందుతూ ఉంటే అది ఆత్మనేపదము. కొన్ని ధాతువులు పరస్మైపది మరియు ఆత్మనేపదులలో ఉండును. వానిని ఉభయపదులు అని అందురు.

ఈ ధాతువులన్నియునూ 10 గణములుగా విభజింపబడినవి. అవన్నియునూ ఆ గణములోని మొదటి ధాతువుచే చెప్పబడుచుండును. భాది గణము అనగా (भू + आदी) भू – ధాతువు మొదటిగాయున్న ధాతువులు గణము. అదే విధంగా అదాదులు (अद् + अदादि) మొదలైనవి.

శబ్దములకు వలెనే దీనియందు కూడా పట్టికలు తెలియజేయబడినవి. దాదాపు పరస్మైపది ధాతువులు (ఒకే గణములోని) ఒక విధముగాను, ఆత్మనేపది ధాతువులన్నియు ఒక విధముగాను ఉండును. ధాతువులకు కేవలము అయిదు లకారములు మాత్రమే పరీక్షకు నిర్దేశింపబడినవి.

  1. వర్తమానకాలము – लट्
  2. అనద్యనత భూతకాలము – लङ्
  3. ఆజ్ఞార్థకము – लोट्
  4. విధ్యర్దకము – लिङ्
  5. భవిష్యత్ కాలము – लृट्

धातवः कालवाचकाः
अवस्थावाचकाश्चेति द्वेधा वर्तन्ते। ये धातवः भूत-भविष्यत्-वर्तमानादिकं कालं बोधयन्ति ते कालवाचकाः। ये धातवः विधि-आशिष्-निमन्त्रण-आमन्त्रणाद्यवस्थां बोधयन्ति ते अवस्थावाचकाः। संस्कृते कालवाचकाः अवस्थावाचकाः धातवः आहत्य दश विद्यन्ते। ते च लकारा इति नाम्ना व्यवह्रियन्ते। प्रकृते च अस्माकं दशसु लकारेषु पञ्चैव पाठयभागे निर्दिष्टाः। ते च क्रमेण –

  1. वर्तमाने लट्
  2. विध्यादिषु लोट
  3. अनद्यतनभूते लङ्
  4. विधि लिङ्
  5. भविष्यति लुट्

एतेषु पञ्चसु वर्तमाने लट् अनद्यतनभूते लङ् भविष्यति लृट् इति त्रयः कालवाचकाः। विध्यादिषु लोट् विधि लिङ् इति द्वौ प्रकारबोधकौ । सर्वेषु लकारेषु त्रयः पुरुषाः भवन्ति। ते च –

  1. प्रथमपुरुषः
  2. मध्यमपुरुषः
  3. उत्तमपुरुष:

सर्वेषु पुरुषेषु त्रीणि वचनानि च भवन्ति। ते च –

  1. एकवचनम्।
  2. द्विवचनम्
  3. बहुवचनम्

पुरुषास्त्रयः वचनानि त्रीणि आहत्य लकारे नव रूपाणि भवन्ति।

In Sanskrit there are six Tenses (कालाः ) and four Moods (3727T:). They were given a special technical name by the master grammarian Panini. All these ten verbs together are called लकाराः (Lakaras).

The tenses and moods are as follows:
Tenses :

1. वर्तमान – Present – लट् (technical name)
2. भूत – Aorist :- लुड्
(1st Past)

3. (अनद्यतन)भूत – Imperfect – लड्
(2nd Past)

4. (परोक्ष) भूत – Perfect – लिट्
(3rdPast)

5. (अनद्यतन) भविष्यत् – 1st Future – लुट्
6. भविष्यत् – 2nd Future – लृट्

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि

Moods :

1. आज्ञा – Imperative – लोट्
2. विधि – Potential – (विधि ) लिड्
3. आशीः – Benedictive – अशीर्लिड्
4. संकेत – Conditional – लृड्

The लेट् or Subjunctive is used in the Veda only.

In Sanskrit the verbs are classified as आत्मनेपदी and परस्मैपदी based on whether the fruit of the action rests with the doer (आत्मने) or others (परस्मै). Some verbs are called (उभयपदी) as they are conjugated with both परस्मैपद and आत्मनेपद terminations.

All the roots in Sanskrit are grouped into ten classes called गण s. They are called by the name of the first root of that class. For example, भू + आदि भू – etc. roots are found in भ्वादि class, अद् etc. roots in अदादि and likewise.

As with Sabdas, here also tables are prepared as models. Almost all the roots of a class follow that pattern; but there are found many variations and irregular conjugations, which we need not know now.

Meanings of The Conjugations

Ex : पठ् to read – परस्मैपद root.

1. लट् – Present tense :
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 1

Similarly in 2. लङ्- (Past tense) :
अपठत् (He) read अपठताम् (they two) read etc.

3. लोट् – Imperative :
पठतु He must read etc.

4. विधि लिङ् – Potential :
पठेतु He may read etc.

5. लृट् – Future :
पठिष्यति He will read etc.

At this stage we study these five varieties only. For आत्मनेपद roots also the meanings should be understood in the same way.

परस्मैपदिधातवः

1. भू- सत्तायाम् to be
భూ – సత్తాయాం
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 1

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 2

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 3

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 4

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 5

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि

2. गम्ल – गतौ to go
గమ్ల – గతీ
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 6

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 7

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 8

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 9

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 10

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि

3. लिख् – लेखने to.write
లిఖ్ లేఖనే
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 11
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 12

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 13

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 14

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 15

4. पठ् – पठने to read
పఠ్ పఠనే
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 16

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 17

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 18

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 19

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 20

5. खाद् – खादने to eat
ఖాద్ – ఖాదనే
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 21

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 22

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 23

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 24

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 25

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि

6. वद – व्यक्तायां वाचि
వద – వ్యక్తాయాం వాచి
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 26

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 27

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 28

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 29

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 30

7. धाव – धावने to run
ధావ – ధావనే
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 31

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 32

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 49

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 34

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 35

8. चल् – कम्पने to move
చల్ – కమ్పనే
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 36

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 37

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 38

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 39

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 40

9. पा – पाने
పా – పానే
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 41

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 42

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 43

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 44

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 45

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि

10. दृशिर् – प्रेक्षणे to see
దృశిర – ప్రక్షణ తానే
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 46AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 47

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 48

विधि लिङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 51

भविष्यति लृट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 52

आत्मनेपदिधातवः

11. लम् – प्रात्पौ to get
वर्तमाने लट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 53

विध्यादिषु लोट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 54

अनद्यतनभूते लङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 55

विधि लिङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 56

भविष्यति लृट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 57

12. मुद् – हर्षे
वर्तमाने लट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 58

विध्यादिषु लोट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 59

अनद्यतनभूते लङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 60

विधि लिङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 61

भविष्यति लृट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 62

13. वन्द् – अभिवादनस्तुत्योः to salute, to praise
वर्तमाने लट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 63

विध्यादिषु लोट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 64

अनद्यतनभूते लङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 65

विधि लिङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 66

भविष्यति लृट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 67

14. भाष् – व्यक्तायां वाचि
वर्तमाने लट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 68 AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 69 AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 70
विध्यादिषु लोट्
अनद्यतनभूते लङ्

विधि लिङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 71

भविष्यति लृट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 72

AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि

15. जनी – प्रादुर्भाव to born
वर्तमाने लट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 73

विध्यादिषु लोट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 74

अनद्यतनभूते लङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 75

विधि लिङ्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 76

भविष्यति लृट्
AP Inter 1st Year Sanskrit Grammar धातुरूपाणि 77

Leave a Comment